Jedna informacija može da promeni ishod bitke, razotkrije pripreme za invaziju ili spreči nuklearni rat. Tokom dvadesetog veka pojedini obaveštajci uspevali su da prodru u najčuvanije državne institucije, vojne štabove i naučne laboratorije, pribavljajući podatke do kojih čitave armije nisu mogle da dođu. Njihova imena često su ostajala nepoznata decenijama, dok su posledice njihovog rada oblikovale istoriju.
Među njima su bili naučnici, oficiri, novinari, diplomate i ljudi koji nikada nisu prošli formalnu obaveštajnu obuku. Jedni su radili za Sovjetski Savez, drugi za Britaniju, Sjedinjene Države ili njihove saveznike, a neki su istovremeno uživali poverenje međusobno suprotstavljenih službi. Najuspešniji su uspevali da utiču na odluke donošene u samim vrhovima velikih sila.
Prilikom sastavljanja ove liste presudni kriterijumi bili su strateška vrednost pribavljenih informacija, njihov uticaj na vojne i političke odluke, trajanje tajnog rada i posledice po međunarodne odnose. Prednost imaju obaveštajci čiji se doprinos može povezati sa prelomnim događajima Drugog svetskog rata i Hladnog rata. Rangiranje počinje desetim mestom i završava se čovekom čija je mreža u jednom od najkritičnijih trenutaka istorije pratila namere dve velike sile.
10. Virdžinija Hol: žena koju je Gestapo bezuspešno lovio
Amerikanka Virdžinija Hol (Virginia Hall) postala je jedna od najpoznatijih žena u istoriji špijunaže, uprkos tome što je nakon lovačke nesreće koristila protezu umesto leve noge. Britanska služba za specijalne operacije SOE angažovala ju je 1941. godine, a njen posao obuhvatao je stvaranje obaveštajnih mreža, organizovanje sigurnih kuća i izvlačenje savezničkih pilota iz okupirane Francuske. Gestapo ju je smatrao izuzetno opasnom operativkom i intenzivno tragao za ženom poznatom pod nadimkom „Šepava dama“.
Nakon bekstva preko Pirineja, Hol se vratila u Francusku 1944. godine kao pripadnik američke Kancelarije za strateške službe (OSS). Organizovala je radio-veze, dostavljanje oružja, prikupljanje informacija i aktivnosti francuskog pokreta otpora uoči savezničkog napredovanja. Pod njenim operativnim vođstvom delovalo je više od 1.500 pripadnika pokreta otpora, a američka vojska odlikovala ju je Krstom za izuzetne zasluge.
9. Duško Popov: Jugosloven koji je prodavao lažne tajne Hitlerovoj Nemačkoj
Rođen u Titelu 1912. godine, Dušan Duško Popov postao je jedan od najpoznatijih dvostrukih agenata Drugog svetskog rata. Nemački Abver poznavao ga je kao pouzdanog saradnika, dok je pod britanskim kodnim imenom „Tricycle“ radio na obmanjivanju nemačke obaveštajne službe. Njegov društveni život, kockanje i sklonost luksuzu kasnije su podstakli poređenja sa Džejmsom Bondom, čiji je tvorac Jan Fleming poznavao Popova.
Njegov najznačajniji doprinos vezuje se za savezničke operacije obmanjivanja nemačke komande uoči invazije na Normandiju 1944. godine. Popov je pomagao da Berlin prihvati lažnu sliku o rasporedu savezničkih snaga i mogućim pravcima iskrcavanja, doprinoseći širem sistemu obaveštajne obmane. Njegovo ime povezano je i sa upozorenjima o japanskom interesovanju za Perl Harbor, mada su kasnija tumačenja tih informacija ostala predmet istorijskih rasprava.
8. Adolf Tolkačov: inženjer koji je CIA predao tajne sovjetske borbene avijacije
Adolf Tolkačov bio je sovjetski inženjer elektronike zaposlen u institutu povezanom sa razvojem avionskih radara i sistema za upravljanje naoružanjem. Krajem sedamdesetih godina sam je pokušao da uspostavi kontakt sa američkom CIA, nudeći dokumentaciju o sistemima koje su koristili ili tek trebalo da dobiju sovjetski borbeni avioni. Amerikanci su ga u početku odbijali, sumnjajući da je reč o operaciji KGB-a.
Tokom narednih godina pribavio je ogromnu količinu dokumentacije o radarima, avionskoj elektronici, raketama vazduh-vazduh i sistemima za elektronsko ratovanje. Prema materijalima iz KGB-ovog dosijea „Sfera“, kompromitovano je 8.094 lista dokumentacije iz 54 tajna naučnoistraživačka rada. Tolkačov je uhapšen 1985. godine, a naredne godine streljan zbog špijunaže, dok su informacije koje je predao pomogle američkim stručnjacima da bolje upoznaju sovjetske vazduhoplovne sisteme.
Njegov značaj posebno dolazi do izražaja kada se uzme u obzir koliko je razvoj savremenih lovaca zavisio od radara, elektronike i raketnog naoružanja. Dokumentacija koju je iznosio odnosila se na tehnologije povezane sa avionima poput MiG-29, MiG-31 i Su-27, kao i na njihove buduće modernizacije. Američke obaveštajne službe dobile su uvid u neke od najosetljivijih pravaca razvoja sovjetske vojne industrije.
7. Rišard Kuklinjski: poljski pukovnik sa planovima Varšavskog pakta
Pukovnik Rišard Kuklinjski (Ryszard Kukliński) služio je u poljskom Generalštabu, gde je imao pristup poverljivim dokumentima Varšavskog pakta. Početkom sedamdesetih godina uspostavio je saradnju sa CIA i narednu deceniju dostavljao američkoj obaveštajnoj službi informacije o sovjetskim i savezničkim vojnim planovima. Prema podacima CIA, tokom saradnje predao je više od 40.000 stranica dokumenata.
Materijal je obuhvatao raspored snaga, strategiju Varšavskog pakta, planove mogućeg sukoba sa NATO-om i pripreme za uvođenje vanrednog stanja u Poljskoj. Kuklinjski je omogućio Vašingtonu izuzetno detaljan uvid u vojne namere protivničkog bloka u periodu ozbiljne nuklearne konfrontacije. Godine 1981. evakuisan je iz Poljske zajedno sa porodicom, neposredno pre uvođenja vanrednog stanja.
6. Oleg Gordijevski: čovek koji je otkrio strah Moskve od nuklearnog napada
Oleg Gordijevski bio je visoki oficir KGB-a koji je tokom sedamdesetih i osamdesetih godina tajno sarađivao sa britanskom obaveštajnom službom MI6. Njegov najznačajniji doprinos odnosio se na razumevanje sovjetskog političkog i vojnog rukovodstva u vreme ozbiljnih međunarodnih kriza. Posebno dragocene bile su informacije o operaciji RAJAN, sovjetskom programu prikupljanja pokazatelja mogućeg iznenadnog nuklearnog napada Zapada.
Tokom velike NATO komandno-štabne vežbe Able Archer 83 sovjetsko rukovodstvo strahovalo je da bi vojne aktivnosti mogle da prikrivaju pripreme za stvarni napad. Gordijevski je britanskoj strani omogućio uvid u takve procene, pomažući zapadnim državama da bolje razumeju opasnost od pogrešnog tumačenja protivničkih namera. Nakon što je 1985. godine postao predmet sumnje KGB-a, britanska služba organizovala je njegovo tajno izvlačenje iz Sovjetskog Saveza. Preminuo je 2025. godine.
Značaj Gordijevskog bio je u informacijama o načinu razmišljanja sovjetskog političkog i bezbednosnog vrha. Tokom Hladnog rata pogrešno tumačenje vojnih vežbi, premeštanja raketa ili izjava državnih zvaničnika moglo je da izazove ozbiljnu eskalaciju. Njegovi izveštaji pomogli su Britancima da bolje razumeju sovjetske strahove i procene rizik od nuklearne konfrontacije.
5. Kim Filbi: čovek koji je razorio poverenje britanskih i američkih službi
Harold Adrijan Rasel Filbi, poznat kao Kim Filbi, pripadao je čuvenoj Kembridžskoj petorci, grupi britanskih agenata koje je sovjetska obaveštajna služba regrutovala tokom tridesetih godina. Zahvaljujući obrazovanju, društvenim vezama i profesionalnom napredovanju, stigao je do najosetljivijih položaja u britanskom MI6. Posebno je značajno što je u jednom periodu bio zadužen za obaveštajne aktivnosti usmerene protiv Sovjetskog Saveza, dok je istovremeno radio za Moskvu.
Filbi je Sovjetima dostavljao informacije o britanskim i američkim operacijama, identitetima agenata i planovima tajnog delovanja protiv komunističkih država. Njegova aktivnost kompromitovala je brojne operacije, uključujući pokušaje ubacivanja protivkomunističkih grupa u Albaniju, i ozbiljno narušila poverenje između Londona i Vašingtona. Njegov položaj unutar britanskog sistema predstavljao je jedan od najuspešnijih primera infiltracije obaveštajne službe i delovanja dvostrukih agenata.
Kada je 1963. godine prebegao u Moskvu, iza njega je ostala jedna od najvećih kompromitacija zapadnih obaveštajnih službi tokom Hladnog rata. Sovjetska strana godinama je dobijala pristup informacijama koje su Britanci i Amerikanci smatrali strogo poverljivim. Filbijeva karijera pokazala je koliko jedan čovek na pravom položaju može da ugrozi čitave obaveštajne mreže.
4. Oleg Penjkovski: sovjetski pukovnik čije su informacije pomogle tokom Kubanske krize
Oleg Penjkovski bio je oficir sovjetske vojne obaveštajne službe GRU koji je početkom šezdesetih godina uspostavio saradnju sa američkom CIA i britanskim MI6. Dostavljao je dokumentaciju o sovjetskim balističkim raketama, njihovim tehničkim karakteristikama, postupcima lansiranja i organizaciji raketnih jedinica. Ti podaci postali su dragoceni 1962. godine, kada je svet dospeo na ivicu nuklearnog sukoba zbog sovjetskih raketa raspoređenih na Kubi.
Američki obaveštajni analitičari koristili su Penjkovskijevu dokumentaciju za identifikovanje raketnih sistema otkrivenih na izviđačkim fotografijama i procenu njihovih mogućnosti. Preciznije razumevanje sovjetskog naoružanja pomoglo je predsedniku Džonu Kenediju i njegovim saradnicima tokom donošenja odluka u najopasnijim danima Kubanske raketne krize. Penjkovski je uhapšen u oktobru 1962, a naredne godine osuđen na smrt i pogubljen.
Njegovo delovanje predstavlja jedan od najpoznatijih primera obaveštajca koji je, kao „krtica“ unutar sopstvenog sistema, neprijateljskoj strani omogućio neposredan uvid u vojnu tehnologiju i strateške mogućnosti države. Penjkovski je delovao u periodu kada je procena dometa, spremnosti i broja raketa mogla da utiče na odluke o nuklearnom ratu. Njegov slučaj zato ima posebno mesto u istoriji Hladnog rata.
3. Huan Puhol Garsija: špijun koji je ubedio Hitlera da čeka invaziju na pogrešnom mestu
Španac Huan Puhol Garsija (Juan Pujol García) nije imao vojno iskustvo niti obaveštajno obrazovanje kada je odlučio da se uključi u rat protiv nacističke Nemačke. Pod nemačkim kodnim imenom „Arabel“ predstavio se kao odani agent, dok je za Britance radio kao „Garbo“. Stvorio je izmišljenu mrežu od 27 saradnika, šaljući Berlinu izveštaje koji su delovali toliko uverljivo da su Nemci njegove informacije smatrali izuzetno pouzdanim.
Njegov najveći uspeh dogodio se tokom savezničke invazije na Normandiju u junu 1944. godine. Garbo je nemačkoj komandi prosleđivao informacije prema kojima je iskrcavanje u Normandiji predstavljalo uvod u mnogo veću operaciju kod Kalea, gde se očekivala navodna armijska grupa generala Džordža Patona. To je bio jedan od najvažnijih elemenata operacije Fortitude, velike savezničke obmane nemačke komande.
Nemačko rukovodstvo nastavilo je da zadržava značajne snage u oblasti Kalea, očekujući novi napad, dok su Saveznici učvršćivali mostobran u Normandiji. Puholov doprinos bio je toliko značajan da ga je britanska služba MI5 kasnije opisivala kao jednog od najvećih dvostrukih agenata Drugog svetskog rata. Posebnu ironiju predstavlja činjenica da ga je nacistička Nemačka 1944. godine odlikovala Gvozdenim krstom, verujući da je izuzetno uspešan nemački špijun, dok su mu Britanci iste godine dodelili Orden Britanske imperije.
2. Klaus Fuks: fizičar koji je predao Sovjetima tajne atomske bombe
Klaus Fuks (Klaus Fuchs), nemački fizičar koji je pobegao od nacizma u Veliku Britaniju, postao je jedan od važnih naučnika savezničkog atomskog programa. Radio je na britanskom projektu Tube Alloys, a zatim se priključio američkom projektu Menhetn, učestvujući u razvoju prvog nuklearnog oružja u Los Alamosu. Istovremeno je sovjetskoj obaveštajnoj službi predavao poverljive informacije o konstrukciji bombe, nuklearnim procesima i rezultatima istraživanja.
Fuksovi podaci pomogli su sovjetskim naučnicima da provere sopstvene proračune i ubrzaju razvoj nuklearnog naoružanja. Sovjetski Savez uspešno je testirao svoju prvu atomsku bombu 29. avgusta 1949. godine, čime je okončan američki monopol na to oružje i otvorena nova faza globalnog strateškog nadmetanja. Sovjetski atomski program imao je sopstvenu snažnu naučnu osnovu, ali su informacije pribavljene špijunažom, uključujući Fuksov rad, doprinele skraćivanju razvoja.
Fuks je priznao špijunažu 1950. godine i osuđen je u Velikoj Britaniji na 14 godina zatvora, od kojih je odslužio devet. Kasnije je otišao u Istočnu Nemačku, gde je nastavio naučnu karijeru. Njegov slučaj ostao je jedan od najznačajnijih primera kako obaveštajni rad može da utiče na globalnu ravnotežu vojne moći.
1. Rihard Zorge: špijun koji je prodro u Berlin i Tokio pred odlučujuće bitke Drugog svetskog rata
Rihard Zorge (Richard Sorge) bio je nemački novinar i sovjetski obaveštajac čija je mreža tokom tridesetih godina prodrla u političke i diplomatske krugove dve najvažnije sile Osovine, Nemačke i Japana. Rođen 1895. godine u Bakuu, odrastao je u Nemačkoj, a tokom Prvog svetskog rata služio je u nemačkoj vojsci. Kasnije se pridružio komunističkom pokretu i počeo da radi za sovjetsku vojnu obaveštajnu službu.
Najznačajniji deo njegove karijere počeo je 1933. godine, kada je stigao u Tokio pod pokrićem nemačkog novinara. Zahvaljujući bliskim odnosima sa nemačkim diplomatama, posebno ambasadorom Eugenom Otom, imao je pristup poverljivim razgovorima i političkim procenama Berlina. Istovremeno je izgradio mrežu saradnika sa vezama unutar japanskih političkih struktura.
Među ključnim članovima grupe bili su japanski novinar i politički savetnik Hotsumi Ozaki, radio-operater Maks Klauzen i novinar Branko Vukelić, rođen u Osijeku, koji je u Tokiju radio i kao dopisnik beogradske Politike. Ozaki je imao pristup političkim krugovima bliskim japanskom premijeru, dok su Vukelić i drugi saradnici prikupljali informacije iz diplomatskog, novinarskog i vojnog okruženja. Grupa je Moskvi dostavljala podatke do kojih je bilo izuzetno teško doći tradicionalnim vojnim izviđanjem.
Dve informacije koje su mogle da promene istoriju
Tokom proleća 1941. godine Zorgeova mreža slala je Moskvi upozorenja o nemačkim pripremama za napad na Sovjetski Savez. Informacije su se odnosile na koncentraciju nemačkih snaga i očekivani početak operacije Barbarosa, koja je zaista počela 22. juna. Staljin je tada dobijao i druga slična upozorenja, ali je sovjetsko rukovodstvo potcenilo neposrednu opasnost i nije pravovremeno sprovelo sve potrebne mere.
Još važnije bilo je pitanje šta će učiniti Japan dok nemačka vojska napreduje prema Moskvi. Sovjetski Generalštab morao je da računa sa mogućnošću istovremenog rata na dva udaljena fronta, zbog čega su značajne snage Crvene armije ostajale na Dalekom istoku. Zorgeova mreža uspela je da pribavi informacije o japanskim strateškim namerama i opredeljenju Tokija da vojnu ekspanziju usmeri prema jugu, umesto da odmah napadne Sovjetski Savez.
Takva saznanja predstavljala su dragocen deo sovjetske procene bezbednosti istočnih granica tokom jeseni 1941. godine. Moskva je u tom periodu prebacivala deo snaga sa istočnih područja prema evropskom ratištu, gde su učestvovale u odbrani prestonice i kasnijoj protivofanzivi. Istoričari različito procenjuju koliki je neposredni uticaj Zorgeovih izveštaja bio na konkretne odluke o premeštanju jedinica, ali značaj pribavljenih podataka i dubina prodora njegove mreže ostaju izuzetni.
Njegov rad predstavlja jedan od najuspešnijih primera sovjetske škole obaveštajne agenture, čiji su pripadnici godinama stvarali pouzdana pokrića, razvijali kontakte i prikupljali informacije iz samih centara političke i vojne moći. Zorge je u Tokiju uspevao da održava bliske odnose sa nemačkim diplomatskim vrhom, dok je njegova mreža istovremeno pratila odluke japanskog rukovodstva. Takav položaj omogućavao mu je pristup strateškim informacijama koje su bile od neposrednog značaja za planiranje rata.
Japanska policija razotkrila je grupu tokom oktobra 1941. godine, nakon čega su Zorge i njegovi saradnici uhapšeni. Zorge i Ozaki obešeni su u Tokiju 7. novembra 1944. godine, dok je Branko Vukelić umro u japanskom zatvoru januara 1945. Sovjetski Savez je tek 1964. godine Zorgeu posthumno dodelio zvanje Heroja Sovjetskog Saveza.
Njegov uspeh zasnivao se na dugogodišnjem radu mreže koja je istovremeno pratila namere Berlina i Tokija, u trenutku kada je njihov odnos prema Sovjetskom Savezu imao presudnu važnost za tok svetskog rata. Za razliku od agenata koji su pribavljali pojedinačne tehničke tajne, Zorge je donosio podatke o strateškim odlukama i političkim namerama dve velike sile. Upravo kombinacija dubine pristupa, kvaliteta saradnika i istorijskog trenutka u kojem su informacije stigle daje mu prvo mesto među najuspešnijim špijunima svih vremena.
