Drugi svetski rat poremetio je sudbine stotina miliona mirnih građana. Mnogo ih je poginulo ili ostalo bez doma nad glavom, bežeći iz zemlje ili bivajući raseljeni iz raznih razloga. Oni se tretiraju kao interno raseljena lica (Internally Displaced Pesons – IDPs). U najširem smislu definišu se kao osobe koje su bile primorane da napuste svoje domove, ali su ostale u granicama svoje države. U javnosti se često pogrešno nazivaju izbeglicama, iako pravno gledano ne ispunjavaju uslove za taj status. I danas ima oko 25 miliona takvih osoba u čak pedesetak zemalja.
To je posebno došlo do izražaja u Sovjetskom Savezu. Treba naglasiti da su se te deportacije izdvojile po svom obimu i surovoj ekspeditivnosti, ali Sovjeti nisu bili jedini koji su to radili. Slične mere, u različitom obimu i s različitim pravnim osnovama, sprovođene su i u drugim državama pa ćemo ih obraditi u posebnom tekstu. Unutar Sovjetskog Saveza deportovani su mnogi narodi – Poljaci, terečki Kozaci, Korejci, Kinezi, Čečeni i Ingušeti, krimski Tatari, Azerbejdžanci, Kurdi, Jeremni, Turci…Ipak, deportacija Nemaca u SSSR je za istoričare posebno interesantna zbog toga što je oba svetska rata pokrenula baš Nemačka.
Deportacija sovjetskih Nemaca predstavljala je proces prisilnog preseljenja tokom XX veka – uoči, tokom i nakon Drugog svetskog rata. Odvijala u nekoliko faza i dovela je do radikalne transformacije područja nemačkog naseljavanja unutar Sovjetskog Saveza.
Pozadina procesa
Već uoči Prvog svetskog rata, stav prema Nemcima u Ruskom carstvu naglo se pogoršao. Pojačana je podozrivost, sumnja pa i direktne optužbe za nelojalnost, špijunažu i simpatije prema neprijatelju. Antinemačko raspoloženje kulminiralo je pogromima nad Nemcima u Sankt Peterburgu u noći između 22. i 23. jula 1914. godine. Vlasti su se plašile ponavljanja nasilja nad nemačkim plemstvom jer se nešto slično dogodilo u baltičkim provincijama.
Guverner Kurlandije, S. D. Nabokov, izvestio je centralne vlasti o antinemačkoj agitaciji koja je pozivala Letonce da se obračunaju sa Nemcima u znak odmazde za kaznene ekspedicije tokom 1905 – 1907. godine. Naredbe koje su izdali on i vrhovni komandant Dvinskog vojnog okruga, A. E. Čurin, sprečile su poguban, pa i nekontrolisan razvoj događaja.
Međutim, situacija na frontu u prvim mesecima 1915. godine zakomplikovala je položaj Nemaca. Vojne vlasti su se zalagale za njihovo proterivanje iz privrednih regiona. Na tome su insistirali vrhovni komandant armija Severozapadnog fronta, N. V. Ruzski, načelnik štaba vrhovnog komandanta, N. N. Januškevič, i njegov naslednik na ovoj funkciji, M. V. Aleksejev. Antinemačka osećanja brzo su rasla među letonskim i estonskim stanovništvom baltičkih nemačkih provincija.
Plašeći se za svoj dalji opstanak, baltički Nemci počeli su otvorenije iskazivati naklonost prema postojbini, Nemačkom carstvu, nadajući se zaštiti s te strane. To je postalo direktan izgovor za deportacije. Estonskim i letonskim boljševicima to nije bilo strano jer su u februaru 1918. godine i sami pokušali da deportuju baltičko nemačko plemstvo u Sibir.
Interniranje tokom Prvog svetskog rata
Godine 1915. Nemci iz pokrajina Rusije gde su vođene frontalne borbe (prvenstveno iz Poljske, Volinja i Azovskog priobalja) deportovani su na različite lokacije u Rusiji (pre svega u region Volge i u Sibir). Povratak deportovanih Nemaca u njihova prvobitna mesta prebivališta počeo je nakon Februarske revolucije 1917. godine. Štaviše, sovjetsko-nemački sporazum iz 1918. godine predviđao je povratak u domovinu svih civila koji se nalaze na teritoriji država – potpisnica.
Deportacije Nemaca dvadesetih i početkom tridesetih godina
Desetine hiljada povolških Nemaca iz Ukrajine, Krima i zapadnih teritorija Sovjetskog Saveza deportovane su u Sibir i Centralnu Aziju. Čak 15.000 porodica nemačkih i poljskih državljana (približno 65.000 ljudi) deportovano je 1936. godine iz Ukrajine, sa teritorija uz poljsku granicu. Na tome se nije stalo. Početkom Drugog svetskog rata kreće i nova deportacija tokom 1939. i 1940. godine.
Prvi veći migracioni tok Nemaca obuhvatio je teritorije koje su pripojene Sovjetskom savezu1939 –1940. godine. Čak i pre sovjetizacije Baltika, vlade Estonije i Letonije zaključile su sporazume sa Nemačkom kojima se baltičkim Nemcima daje pravo da emigriraju u Rajh.
Nakon uspostavljanja sovjetske vlasti u ovim državama, taj sporazum je potvrđen i proširen na Litvaniju i druge teritorije koje su postale deo SSSR-a nakon pakta Molotov – Ribentrop. Kao rezultat toga, 406.000 Nemaca emigriralo je u Nemačku pre početka Drugog svetskog rata. Tako su događaji iz 1939 –1940. godine doveli do gotovo potpunog nestanka veoma velike nemačke dijaspore iz zapadnih regiona Sovjetskog Saveza.
Drugi svetski rat
Nadležnost nad ovim pitanjem imao je NKVD pa je 25. avgusta 1941. godine Berija poslao Centralnom komitetu Svesavezne komunističke partije (boljševika) nacrt rezolucije Saveta narodnih komesara SSSR i Centralnog komiteta o postupku preseljenja Nemaca sa Volge iz Republike, Saratovske i Staljingradske oblasti. Nakon donošenja Uredbe Prezidijuma Vrhovnog sovjeta SSSR „O preseljenju Nemaca koji žive u Povolžju“ od 28. avgusta 1941. godine, Autonomna Republika Nemaca sa Volge je ukinuta i sprovedena je totalna deportacija Nemaca. U tu svrhu, trupe NKVD su unapred uvedene na teritoriju ASSR (prema sećanjima stanovnika NP ASSR, već 26. avgusta).
Nemcima je naređeno da se pripreme za preseljenje u roku od 24 sata i da se jave na sabirna mesta sa ograničenim prtljagom. Deportovani su u udaljena područja Sibira, Kazahstana i Centralne Azije. Prema ovom dekretu, 446.480 sovjetskih Nemaca je deportovano u septembru i oktobru 1941. (prema drugim izvorima, 438.280). U narednim mesecima, deportacija je pogodila skoro celokupno nemačko stanovništvo koje je živelo na teritoriji evropskog dela Rusije i Zakavkazja koju nije okupirao Vermaht.
Preseljavanje Nemaca je sprovedeno postepeno i završeno je do maja 1942. Ukupno je tokom rata preseljeno do 950.000 Nemaca. Od tog broja 367.000 Nemaca je deportovano na istok, s mogućnošću od samo dva dana za pakovanje; preseljeni su u Republiku Komi, na Ural, u Kazahstan, Sibir i na Altaj. Nezavisno od ove činjenice ostaje saznanje da je ova logistička operacija izvedena brzo i precizno, a za to vreme je front takođe imao svoje potrebe u transportu.
Prinudni rad
Raseljena lica raspoređena su u takozvane radne kolonije (рабочие колонны) 1942. godine. Od početka te godine, muškarci starosti od 15 do 55 godina i žene starosti od 16 do 45 godina, čija su deca imala više od tri godine, mobilisani su u „trudarmije“ (Трудовы́е а́рмии). Mobilisani Nemci su gradili fabrike, radili na seči šuma i u rudnicima. Rezolucija Državnog komiteta odbrane SSSR br. 1123ss (сс – совершенно секретно) od desetog januara 1942. godine obavezala je NKO da mobiliše 120.000 nemačkih muškaraca starosti od 17 do 50 godina iz redova deportovanih u Novosibirsku i Omsku oblast, Krasnojarski i Altajski kraj i Kazahsku SSR za rad u seči šuma, industriji i izgradnji železnica.
Rezolucija Državnog komiteta odbrane SSSR br. 1281ss od 14. februara 1942. godine značajno je proširila spisak teritorija sa kojih su Nemci bili podložni mobilizaciji. Konačno, Rezolucijom Državnog komiteta odbrane br. 2383ss od sedmog oktobra 1942. godine mobilizacija je proširena na Nemce starosti od 15 do 16 godina i od 51 do 55 godina; ovom uredbom takođe su mobilisane sve Nemice starosti od 16 do 45 godina (osim trudnica i onih sa decom mlađom od 3 godine).
Nemački vojnici u RKKA (Crvenoj armiji)
Rat je često rušio dotadašnje predstave o nacionalnoj pripadnosti i lojalnosti. Zato ne treba da čudi što su i Nemci služili u Crvenoj armiji, kao što su pripadnici mnogih drugih naroda ratovali u nemačkim oružanim snagama. Drugi svetski rat poigrao se mnogim životima i potpuno izmešao dotadašnje pojmove odanosti i patriotizma.
Tokom dvadestih i tridesetih godina XX veka sovjetski Nemci su regrutovani u Crvenu armiju, a bilo je čak i pokušaja stvaranja nemačkih jedinica. Do 1930. godine, Crvena armija je imala jedan eskadron i jednu četu Nemaca kao deo svojih redovnih snaga. Do jula 1934. godine, Crvena armija je u svom sastavu imala 57. Engelsov nemački streljački puk, nemački bataljon u 77. streljačkom puku i dve nemačke baterije. Kada se nadvila ozbiljna ratna opasnost, u Stavki nisu mnogo hteli da rizikuju. Naredbom br. 4//1/33791 od šestog aprila 1938. godine, sve etničko-nacionalne jedinice Crvene armije su raspuštene.
Godina 1938. označila je prekretnicu u stavovima prema Nemcima: njihova služba u Crvenoj armiji, kao i službe predstavnika nekih drugih nacionalnosti (Finaca, Poljaka i drugih), počela je da se ograničava. Glavni vojni savet je 24. juna 1938. godine izdao dekret, a Narodni komesarijat odbrane Sovjetskog Saveza Naredbu br. 200/š (шифр ili шифровка), kojom je naređeno otpuštanje nemačkog komandnog osoblja iz pograničnih vojnih okruga i privođenje svih nemačkih komandanata protiv kojih je postojao kompromitujući materijal. Njih je pohapsio NKVD.
Naredba Narodnog komesarijata odbrane od sedmog avgusta 1938. godine utvrdila je sledeći postupak za regrutaciju Nemaca (i predstavnika određenih drugih naroda) u Crvenu armiju: nemački regruti iz zapadnih i dalekoistočnih regiona upućivani su u građevinske jedinice; nemački regruti iz unutrašnjosti upućivani su u jedinice u unutrašnjim okruzima, Zakavkaskom i Centralnoazijskom vojnom okruzima.
Ograničenja su ubrzo prilagođena — Nemci su sada regrutovani u Crvenu armiju na opštoj osnovi, ali nisu upućivani u pogranične vojne okruge. Direktiva br. 182738 zamenika Narodnog komesarijata odbrane, od trećeg septembra 1940. godine, propisivala je da se Nemci regrutuju u Crvenu armiju, ali da se šalju (osim onih koji su poreklom sa novih teritorija) u jedinice u unutrašnjim i južnim okruzima, kao i u Prvu i Drugu samostalnu crvenobarjarsku armiju.
Početkom 1941. godine, u Crvenoj armiji bilo je malo nemačkih vojnika – daleko manje od njihovog udela u stanovništvu Sovjetskog Saveza. Od prvog januara 1941. godine, u Crvenoj armiji bilo je 16.576 Nemaca (0,46% osoblja Crvene armije), dok su prema popisu iz 1939. godine. Nemci činili 0,84% stanovništva države. Ovi podaci pokazuju da je prvog jula 1942. godine broj Nemaca u vojsci pao na nekoliko stotina, zatim se nakratko povećao, a do prvog januara 1945. godine pao je na manje od 200, tačnije 183. Uprkos tome, izvestan broj nemačkih oficira je čak ostao u Crvenoj armiji.
Prvog maja 1944. godine, u Crvenoj armiji (isključujući centralne uprave Narodnog komesarijata odbrane), bila su dva pukovnika, dva potpukovnika i dva majora nemačkog porekla.
Pravni status deportovanih 1947–1956
Radna armija je raspuštena tek 1947. godine. Preživelim Nemcima bilo je dozvoljeno da se vrate samo u mesta deportacije: Ural, Sibir i Kazahstan, gde su se nalazili njihovi rođaci. Prema Uredbi br. 133/12 Prezidijuma Vrhovnog sovjeta br. 111/45 od 26. novembra 1948. godine, svi deportovani tokom Velikog otadžbinskog rata bili su osuđeni na trajno progonstvo, sa kaznom od 20 godina teškog rada za bekstvo iz obaveznih naselja. Do 1956. godine, ogromna većina Nemaca bila je smeštena u specijalnim naseljima u svojim mestima prebivališta i bila je primorana da se mesečno javlja komandi.
Izuzetak od ovoga bili su Nemci koji su živeli u azijskom delu Sovjetskog Saveza pre 1941. godine i nisu bili predmet deportacije. Od 1946. do 1951. godine, ovi Nemci su bili registrovani u specijalnim naseljima na osnovu mesta stanovanja (činili su takozvani „lokalni“ potkontingent u statistici specijalnih naselja). Međutim, u stvarnosti, većina Nemaca – dugogodišnjih stanovnika Urala, Sibira i Kazahstana – uspela je da izbegne registraciju kod specijalnih komandi. Tako je u Omskoj oblasti, od 46.336 lokalnih nemačkih stanovnika, samo 1.142 postalo specijalni doseljenici; u Altajskom kraju, 1.130 od 17.567; i u Čkalovskoj oblasti, 399 od 14.300.
Tokom operacije „Kilhoul“, počevši od 1945. godine, masovne deportacije bivših „sovjetskih Nemaca“ zajedno sa drugim bivšim sovjetskim građanima iz evropskih zemalja sprovođene su kao specijalni kontingent u kaznene ustanove. Godine 1948, uslovi pritvora za sovjetske Nemce su pooštreni, što je dovelo do daljih prisilnih deportacija. Između 1939. i 1989. godine, prema podacima popisa, broj Nemaca u Sovjetskom Savezu povećao se sa 1,4 miliona na 2, 04 miliona.
Dana 18. decembra 1991. godine usvojen je Zakon o rehabilitaciji žrtava političke represije, što je pokrenulo diskusije o vraćanju autonomije povolškim Nemacima na njihovoj bivšoj teritoriji. Međutim, masovni egzodus Nemaca iz Sovjetskog Saveza, a kasnije i iz Rusije u Nemačku, koji je počeo otvaranjem granica, učinio je takvu odluku besmislenom. Danas u Rusiji postoji nekoliko etničkih regiona sa kompaktnom populacijom od 400.000 Nemaca. Istorija „specijalnih naseljenika“ (спецпоселенцев) kako su službeno nazivani, time je formalno zaokružena.
