Rusija je Indiji ponudila pristup tehnologijama razvijenim tokom rada na motoru AL-51F1, poznatom i pod razvojnim nazivom „Proizvod 30“, kako bi ubrzala razvoj domaćeg pogonskog sistema za budući stelt lovac AMCA. Prema informacijama koje su se pojavile u indijskim odbrambenim krugovima, predlog je dostavljen Ministarstvu odbrane i trenutno se razmatra zajedno sa ponudama drugih stranih proizvođača.
Moskva ovoga puta ne nudi samo isporuku gotovih motora niti klasičnu licencnu proizvodnju u kojoj bi Indija sklapala uvezene delove. Ruska ponuda navodno se zasniva na prenosu inženjerskih rešenja, proizvodnih postupaka i iskustva stečenog tokom višegodišnjeg razvoja nove generacije pogona za Su-57. Upravo je motor jedna od poslednjih velikih tehnoloških prepreka indijskom programu AMCA.
Indija može da projektuje trup, radar, računare, elektronsko ratovanje i veliki deo naoružanja, ali još nema serijski turbomlazni motor dovoljnog potiska za lovac pete generacije. Program Kaveri doneo je dragoceno iskustvo, ali nije uspeo da proizvede pogonsku jedinicu sposobnu da ispuni zahteve aviona Tejas, a kamoli znatno težeg i zahtevnijeg AMCA.
Delhiju zato nije potreban još jedan strani motor sa indijskom oznakom, već tehnologija koja bi domaćim stručnjacima omogućila da samostalno menjaju konstrukciju, povećavaju potisak i razvijaju buduće varijante. Rusija pokušava da upravo tu slabost pretvori u novu osnovu vojno-tehničke saradnje dve države. Ponuda istovremeno predstavlja pokušaj Moskve da se vrati u indijski program lovca pete generacije, osam godina nakon što je Delhi napustio zajednički projekat FGFA zasnovan na Su-57.
AL-51F1 nije samo snažniji motor, već ključ za superkrstarenje i manji otisak
AL-51F1 razvijen je kao motor druge faze za Su-57, sa ciljem da zameni postojeći AL-41F1 i omogući avionu da u potpunosti iskoristi karakteristike lovca pete generacije. Njegov razvoj počeo je pod oznakom „Proizvod 30“, dok je prvo letno ispitivanje na prototipu Su-57 izvedeno krajem 2017. godine.
Program je kasnio u odnosu na prvobitne planove, a motor dugo nije bio spreman za redovno ugrađivanje u serijske avione, ipak, karakteristike svrstavaju njegov maksimalni potisak sa forsiranjem u klasu od približno 16 do 17 tona, uz oko 11 tona bez forsiranja. Međutim, najvažnija karakteristika nije samo maksimalna snaga.
Ovaj motor omogućava dugotrajniji nadzvučni let bez uključivanja forsiranja, poznat kao superkrstarenje. Forsiranje ubrizgava dodatno gorivo u izduvni tok i naglo povećava potisak, ali istovremeno višestruko podiže potrošnju i toplotni trag aviona. Lovac koji može da leti nadzvučno bez tog režima stiže brže do zone dejstva, troši manje goriva i teže se otkriva infracrvenim senzorima.
AL-51F1 koristi digitalni sistem upravljanja radom motora, naprednije materijale otporne na visoke temperature i rešenja namenjena smanjivanju potrošnje goriva. Promena vektora potiska trebalo bi da zadrži manevarske sposobnosti po kojima su ruski lovci poznati, posebno pri malim brzinama i velikim napadnim uglovima.
Posebna pažnja posvećena je izduvniku. Oblik mlaznice, njeni pokretni elementi i način mešanja vrelih gasova sa okolnim vazduhom utiču na toplotni i radarski potpis zadnjeg dela aviona, koji je jedna od najslabijih tačaka mnogih stelt konstrukcija.
Za Indiju bi najvredniji deo saradnje bio pristup tehnologijama vrelog dela motora. Tu se nalaze komora za sagorevanje, turbinske lopatice, zaštitni premazi i legure koje moraju da izdrže ekstremne temperature, centrifugalna opterećenja i hiljade promena režima rada. Proizvodnja monokristalnih turbinskih lopatica, precizno hlađenje unutrašnjih kanala i nanošenje keramičkih zaštitnih slojeva spadaju među najčuvanije tehnologije svetske vazduhoplovne industrije. Država koja ne kontroliše taj deo konstrukcije ne kontroliše ni stvarni razvoj motora.
Ruska ponuda zato će se procenjivati prema dubini prenosa tehnologije. Sklapanje motora, obrada pojedinih delova i održavanje u Indiji ne bi rešili problem zavisnosti ukoliko bi jezgro, materijali, proizvodni postupci i upravljački softver ostali pod kontrolom ruskog proizvođača. Moskva navodno predlaže drugačiji model: korišćenje znanja i tehničkih rešenja iz programa AL-51F1 kao osnove za novi motor koji bi bio prilagođen zahtevima AMCA, a ne jednostavnu ugradnju ruskog pogona u indijski avion.
Takav posao bio bi tehnički složen. Motor Su-57 projektovan je prema dimenzijama, usisnicima vazduha, rasporedu sistema i potrebama ruskog lovca. AMCA ima drugačiji trup, ograničene unutrašnje zapremine, sopstveni sistem hlađenja i stroge zahteve za smanjivanje radarskog i toplotnog potpisa. Indijskim stručnjacima zato nije potreban samo AL-51F1, već sposobnost da njegove tehnologije pretvore u potpuno novi pogonski sistem.
Još 2024. godine detaljno smo predstavili motor u tekstu gde su „rusi prikazali motor AL-51F1, srce Su-57“, kada je pogonska jedinica prikazana u Kini tokom aeromitinga u Džuhaju. Od tada ruski program nastavlja razvoj kroz dodatna letna ispitivanja, nove mlaznice i kasnije motore koji koriste deo iskustava i tehnologija nastalih tokom rada na „Proizvodu 30“.
AMCA treba da bude indijski lovac, ali njegovo srce još nije indijsko
Advanced Medium Combat Aircraft, poznat kao AMCA, najambiciozniji je borbeni vazduhoplovni program koji je Indija do sada pokrenula. Projekat predviđa dvomotorni stelt lovac srednje mase, sa unutrašnjim prostorima za naoružanje, naprednim radarom, povezanim senzorima i sposobnošću prodora kroz snažno branjeni vazdušni prostor. Indijska vlada odobrila je razvojni model programa, izgradnju pet prototipova i uključivanje privatnih kompanija uz državnu industriju. Ukupna vrednost početne razvojne faze procenjena je na oko 15.000 krora rupija.
Prvi prototipovi trebalo bi da posluže za ispitivanje aerodinamike, radarskog potpisa, sistema upravljanja letom, unutrašnjih prostora za rakete i povezivanja velikog broja senzora. Serijska proizvodnja očekuje se tek tokom naredne decenije, pod uslovom da razvoj ne naiđe na ista kašnjenja koja su pratila pojedine ranije indijske vazduhoplovne programe.
AMCA Mk1 trebalo bi da koristi dva američka motora GE F414, slična pogonskim jedinicama predviđenim za Tejas Mk2. Takvo rešenje ubrzava izgradnju prvih prototipova, ali ne daje Indiji potpunu tehnološku nezavisnost. GE F414 pripada solidnoj porodici motora, ali njegov potisak ograničava prostor za buduće povećanje mase, električne energije, naoružanja i sposobnosti superkrstarenja. Zbog toga je za AMCA Mk2 predviđen snažniji motor indijskog razvoja, okvirno u klasi od 110 do 120 kilonjutna, sa mogućnošću daljeg rasta.
Francuski Safran i britanski Rols-Rojs već pokušavaju da postanu partneri na tom projektu. Obe kompanije naglašavaju zajednički razvoj, prenos tehnologije i mogućnost da intelektualna svojina nad novim motorom ostane u Indiji.
Ruska ponuda sada uvodi trećeg ozbiljnog igrača u pregovore. Moskva ima višedecenijsko iskustvo sa motorima velikog potiska, promenom vektora potiska i konstrukcijama prilagođenim radu sa neuređenih aerodroma, dok Indija već poseduje fabrike, kadrove i logistiku za ruske pogonske sisteme porodica AL-31 i srodnih motora.
Problem je nasleđe ranije saradnje. Indija se 2018. povukla iz programa FGFA, zamišljenog kao zajednička verzija Su-57, nakon sporova o ceni, karakteristikama aviona i nivou pristupa tehnologiji. Zbog toga ruska ponuda za AMCA neće biti ocenjena prema političkim izjavama, već prema sadržaju ugovora. Delhi će tražiti pristup konstrukcionim proračunima, materijalima, softveru, alatima, proizvodnji ključnih delova i pravu da motor samostalno modernizuje i izvozi.
Motor istovremeno mora da bude prilagođen indijskim uslovima, visokim temperaturama, prašini, vlažnosti i aerodromima na velikim nadmorskim visinama što, barem kada je reč o istoriji ruskih i sovjetskih robisnih proizvoda, do sada nije predstavljalo problem.
Rusija ovim predlogom ne nudi Indiji samo novu komponentu za jedan avion. Nudi joj prečicu prema grupi država koje samostalno projektuju i proizvode najsloženije turbomlazne motore. Cena takve prečice neće se meriti samo milijardama dolara. Meriće se količinom znanja koju je Moskva spremna da preda, pravima koja će Delhi dobiti nad budućim motorom i slobodom Indije da ga razvija bez još jedne zavisnosti od zapadnog dobavljača. Odluka o pogonu zato će odrediti mnogo više od brzine ili dometa AMCA.
