Američka svemirska industrija priprema povratak jedne tehnologije koja je gotovo nestala nakon povlačenja spejs šatlova iz upotrebe 2011. godine. Dok se savremene svemirske kapsule uglavnom spuštaju pomoću padobrana, pojedini konstruktori nastavljaju da razvijaju orbitalne letelice sposobne da se vrate na Zemlju poput običnog aviona. Njihova prednost nije samo u načinu sletanja, već i u mogućnosti da osetljiv teret bude preuzet neposredno nakon povratka iz orbite.
Takav koncept zahteva poseban oblik trupa, toplotnu zaštitu i upravljačke površine koje omogućavaju stabilan let nakon ulaska u atmosferu. Za razliku od klasičnog aviona, svemirska letelica mora da izdrži ekstremno zagrevanje pri hipersoničnim brzinama, a zatim da bez pogonskih motora izvede završni prilaz pisti. Razvoj takvih sistema traje decenijama i povezuje nekoliko naizgled potpuno različitih američkih i sovjetskih programa.
Jedan od najneobičnijih projekata sada je dobio važno regulatorno odobrenje za svoj prvi orbitalni let. Letelica je nastala iz NASA-inog istraživanja, ali se njeni konstrukcioni koreni mogu pratiti znatno dalje, sve do sovjetskih eksperimenata iz Hladnog rata. Njena istorija otkriva i zanimljiv primer kako su rezultati vojnih izviđačkih operacija uticali na razvoj američke svemirske tehnologije.
Dream Chaser dobio dozvolu za sletanje u Vandenbergu
Američka Federalna uprava za vazduhoplovstvo (FAA) izdala je 9. novembra 2026. kompaniji Sierra Space dozvolu za povratak svemirske letelice Dream Chaser iz orbite i sletanje u bazu američkih Svemirskih snaga Vandenberg, u Kaliforniji. Dozvola važi pet godina i omogućava do četiri povratka godišnje, pod uslovom da konfiguracija letelice i profil misije ostanu u odobrenim granicama. Time je uklonjena jedna od važnih regulatornih prepreka pred prvi orbitalni let ovog svemirskog aviona.
Prva letelica nosi ime Tenacity, a planirano je da bude lansirana raketom Vulcan Centaur kompanije United Launch Alliance sa Floride. Posle višednevne misije u niskoj Zemljinoj orbiti trebalo bi da se samostalno vrati kroz atmosferu i sleti na pistu u Vandenbergu. Prema najnovijem saopštenju FAA, prvi let sada je planiran za proleće 2027. godine.
Nova dozvola ne podrazumeva da je letelica već spremna za lansiranje. Preostaju završne pripreme, integracija tereta i usklađivanje rasporeda sa raketom-nosačem. Ipak, izbor Vandenberga posebno je zanimljiv jer je ranije kao glavna lokacija za sletanje razmatrana pista nekadašnjih spejs šatlova u Svemirskom centru Kenedi.
NASA promenila plan, a vojni sektor ulazi u program
Dream Chaser je prvobitno razvijan za snabdevanje Međunarodne svemirske stanice, nakon što je NASA 2016. izabrala kompaniju Sierra Nevada Corporation za program komercijalnog transporta tereta. Planirano je najmanje sedam letova do stanice, ali su višegodišnja kašnjenja dovela do promene ugovora u septembru 2025. godine. NASA je tada ukinula obavezu realizacije unapred određenog broja misija i prihvatila da Tenacity prvo izvede samostalan demonstracioni orbitalni let.
Kompanija Sierra Space u međuvremenu je proširila komercijalne ambicije projekta. U septembru 2026. potvrdila je ugovore sa neimenovanim korisnicima iz sektora nacionalne bezbednosti i privatne industrije, čiji će teret biti uključen u prvu misiju. Identitet korisnika i karakteristike opreme nisu objavljeni, ali povratak iz orbite neposredno u vojnu bazu otvara dodatne mogućnosti za buduće državne i vojne programe.
Kako funkcioniše Dream Chaser?
Dream Chaser je višekratna bespilotna svemirska letelica sa nosećim trupom, odnosno konstrukcijom kod koje veliki deo uzgona stvara sam oblik trupa, a ne samo krila. Dugačka je približno devet metara i poseduje sklopiva krila koja omogućavaju smeštanje unutar zaštitnog oklopa rakete-nosača. Pri povratku u atmosferu letelica koristi aerodinamički uzgon za upravljanje putanjom, a završno sletanje izvodi bez pogona, poput jedrilice.
U kombinaciji sa dodatnim teretnim modulom Shooting Star može da dopremi približno 5,5 tona tereta u nisku Zemljinu orbitu, dok je kapacitet povratka osetljive opreme na Zemlju znatno manji. Posebna prednost predstavlja sletanje uz opterećenje koje, prema podacima proizvođača, ne prelazi približno 1,5 g. Konstrukcija omogućava korišćenje odgovarajućih standardnih aerodromskih pista, bez specijalizovanih sistema za prihvat svemirskih kapsula.
Tenacity je projektovan za najmanje 15 orbitalnih misija, uz odgovarajuće preglede i održavanje između letova. Kompanija takođe razmatra buduće verzije za prevoz ljudske posade, ali sadašnji model nema tu namenu. Najvažnije mogućnosti letelice, uključujući ponovnu upotrebu nakon orbitalnog leta, tek treba da budu potvrđene stvarnim misijama.
Američki svemirski avion sa sovjetskim korenima
Iako se Dream Chaser predstavlja kao savremeni američki projekat, njegova osnovna aerodinamička koncepcija ima zanimljivo poreklo u Sovjetskom Savezu. Još 1965. godine sovjetski konstruktori započeli su program Spiral, namenjen razvoju malog orbitalnog aviona koji bi mogao da se koristi za izviđačke i druge vojne zadatke. Najpoznatiji rezultat tog programa bio je eksperimentalni avion MiG-105.11, poznat pod nadimkom „Lapot“, zbog neobično širokog i spljoštenog prednjeg dela trupa.
MiG-105 bio je atmosferski demonstrator, razvijen za ispitivanje upravljivosti i sletanja buduće orbitalne letelice. Prvi put je poleteo 1976. godine, a tokom naredne dve godine korišćen je za ispitivanja na malim brzinama, uključujući letove sa sopstvenim motorom i odvajanja od aviona-nosača Tu-95. Njegova karakteristična konstrukcija sa širokim trupom i pokretnim bočnim krilima podseća na savremene svemirske avione, ali sam MiG-105 nikada nije leteo u orbitu.
Sovjetski konstruktori nastavili su istraživanja bespilotnim letelicama serije BOR, među kojima je posebno važan BOR-4. Ova umanjena orbitalna letelica korišćena je početkom osamdesetih godina za ispitivanje aerodinamike i toplotne zaštite pri povratku iz svemira. Upravo je BOR-4 postao neposredna veza između sovjetskog programa Spiral i budućeg američkog Dream Chasera.
Kako je sovjetski BOR-4 postao američki HL-20?
Jedan od najzanimljivijih događaja odigrao se 3. juna 1982. godine, kada je australijski izviđački avion P-3 Orion fotografisao sovjetski BOR-4 tokom izvlačenja iz Indijskog okeana. Snimci su odmah predati američkim obaveštajnim službama, koje su ih prosledile stručnjacima NASA-inog istraživačkog centra Lengli. Američki inženjeri rekonstruisali su oblik sovjetske letelice i započeli aerodinamička ispitivanja njenog koncepta u vazdušnim tunelima.
Rezultati su pokazali povoljne karakteristike stabilnosti, upravljivosti i aerodinamičkog uzgona tokom povratka iz orbite. Na osnovu tog istraživanja NASA je krajem osamdesetih razvila projekat HL-20, mali svemirski avion namenjen prevozu posade i eventualnoj evakuaciji astronauta sa buduće orbitalne stanice. Izrađen je model u prirodnoj veličini, ali letelica nikada nije stigla do faze proizvodnje i orbitalnih ispitivanja.
Projekat je ponovo oživeo 2006. godine, kada je američka kompanija SpaceDev dobila pravo korišćenja NASA-inog koncepta HL-20 za razvoj komercijalnog svemirskog aviona. Nakon što je Sierra Nevada Corporation preuzela SpaceDev 2008, rad je nastavljen pod imenom Dream Chaser. Savremena letelica dobila je nove materijale, upravljačke sisteme, sklopiva krila i orbitalnu opremu, ali je zadržala osnovnu aerodinamičku koncepciju koja je preko HL-20 potekla od sovjetskog BOR-4.
Time je zatvoren neobičan tehnološki krug koji je započeo sovjetskim vojnim svemirskim programom iz šezdesetih godina. MiG-105 nikada nije stigao u orbitu, BOR-4 ostao je eksperimentalna platforma, a američki HL-20 nije napustio fazu istraživanja i makete. Njihovo konstrukciono nasleđe sada nastavlja Dream Chaser, čiji prvi orbitalni let treba da pokaže koliko je ova koncepcija primenljiva u savremenom svemirskom transportu.
