Ukrajinske snage bespilotnih sistema pogodile su u noći 30. maja dva ruska protivpodmornička aviona Tu-142 na aerodromu Taganrog. Prema objavi komandanta ukrajinskih bespilotnih snaga Roberta Mađara Brovdija, udar je izveden dronovima kamikazama velikog dometa, a meta nisu bili obični avioni, već jedna od ređih platformi u ruskoj vojnoj avijaciji.
Tu-142 nije masovni taktički avion koji se može brzo nadoknaditi iz proizvodnje. Reč je o specijalizovanom protivpodmorničkom avionu velikog dometa, razvijenom još u sovjetsko vreme za potragu za neprijateljskim nuklearnim podmornicama i njihovo uništavanje daleko od obale. Upravo zato je pogodak u dva takva aviona značajan i ako se kasnije ispostavi da nisu potpuno uništeni, jer je svako oštećenje ovakve platforme logistički, tehnički i operativno komplikovano.
Taganrog ima dodatnu simboliku. Upravo je tamo, u tamošnjem mašinskom zavodu, od sredine sedamdesetih prebačena proizvodnja Tu-142, nakon što je serijska montaža prvobitno pokrenuta u Kujbiševu, današnjoj Samari. Ukrajinski dronovi su pogodili avione koji su istorijski povezani baš sa ovim industrijskim centrom.
Avion nastao zbog američkih nuklearnih podmornica
Tu-142 razvijen je krajem šezdesetih godina u konstruktorskom birou Tupoljev. Povod za njegov nastanak bila je pojava američkih nuklearnih podmornica naoružanih balističkim raketama Polaris dugog dometa. Sovjetskoj mornarici bio je potreban avion koji može dugo da ostane u vazduhu, pretražuje ogromne morske prostore i deluje protiv podmornica pre nego što one dođu u položaj za lansiranje.
Osnova za konstrukciju bio je strateški izviđačko-bombarderski Tu-95RC, ali Tu-142 nije bio samo jednostavna prerada. Trup je produžen kako bi se smestila specijalizovana oprema za pretragu, ciljanje i operateri sistema, dok je krilo modernizovano radi boljih aerodinamičkih performansi na različitim visinama.
Prvi prototip poleteo je 18. juna 1968. godine, a avion je zvanično uveden u upotrebu u decembru 1972. Proizvodnja je trajala do 1994. godine, a ukupno je izrađeno oko stotinu aviona u različitim modifikacijama. To je glavni razlog zašto se Tu-142 danas smatra retkom letelicom. Nema ih mnogo, ne proizvode se decenijama, a Rusija je danas jedini operater ove porodice aviona.
Tu-142 je teška turboprop platforma ogromnog dometa
Tu-142 pokreću četiri turboelisna motora NK-12MP ili NK-12MV, svaki snage oko 15.000 konjskih snaga. To su motori iz iste porodice koja je dala prepoznatljiv zvuk i karakter sovjetskim strateškim avionima Tu-95. Avion može da dostigne maksimalnu brzinu do 855 kilometara na čas, dok mu je krstareća brzina oko 710 do 720 kilometara na čas.
Maksimalna poletna masa Tu-142 dostiže 185 tona, a ogroman deo te mase čini gorivo. Praktični domet bez dopune gorivom prelazi 10.000 kilometara, dok je borbeni domet oko 5.200 kilometara. Posada obično broji 10 ljudi, uključujući komandanta, navigatore i operatere sistema za pretragu i napad. Avion je projektovan za misije koje mogu trajati duže od 12 sati.
Prve proizvodne verzije imale su glavni stajni trap sa nosačima od po 12 točkova, razvijen kako bi avion mogao da koristi nepripremljene ili neasfaltirane aerodrome. To se u praksi pokazalo preteškim i komplikovanim za održavanje, dok realna potreba za takvim pistama kod ovako velikog aviona nije bila velika. U kasnijim modifikacijama taj sistem je zamenjen ojačanim nosačima sa četiri točka, standardizovanim prema putničkom avionu Tu-114.
Kako Tu-142 lovi podmornice
Glavna uloga Tu-142 je pretraga i uništavanje podmornica. Njegovi sistemi su tokom službe više puta modernizovani, od osnovnog sistema Berkut-95 do naprednijeg Zarečja na varijanti Tu-142MZ.
Osnovni metod rada zasniva se na radio-hidroakustičnim bovama, koje avion izbacuje u more u području gde se pretpostavlja da se nalazi podmornica. Te bove osluškuju podvodni prostor i šalju podatke avionu. Pored njih, Tu-142 koristi radarske stanice, magnetometre i termičke senzore za dodatno otkrivanje i praćenje ciljeva.
Kada se podmornica otkrije, avion može da upotrebi oružje iz dva velika unutrašnja odeljka, ukupne nosivosti veće od 8.800 kilograma. U njima se mogu nalaziti torpeda AT-1, AT-2 ili UMGT-1, kao i brze protivpodmorničke rakete APR-2 i APR-3. Za samoodbranu, repni deo aviona zadržao je zadnji topovski položaj sa dva automatska topa GŠ-23, odnosno AM-23 na ranijim verzijama, kalibra 23 milimetra.
Sovjetsko nasleđe koje je Ukrajina rashodovala
Posle raspada Sovjetskog Saveza, deo Tu-142 ostao je u Ukrajini. Bili su bazirani u vazduhoplovnoj bazi Kulbakino kod Nikolajeva, kao i na aerodromu kod Kirovskog na Krimu. Kasnije su, u skladu sa međunarodnim sporazumima o razoružanju i eliminaciji strateškog naoružanja, ukrajinski Tu-142 rashodovani.
Jedan Tu-142MZ danas je sačuvan kao eksponat u Državnom muzeju vazduhoplovstva u Kijevu. Rusija je ostala jedini operater ove porodice aviona i koristi ih u sastavu Severne i Tihookeanske flote, gde imaju zadatak da prate podmorničku aktivnost, štite pomorske pravce i obavljaju dugotrajne patrolne misije iznad mora.
Kijev od ovoga nema mnogo, NATO ima
Za razliku od bombardera, lovaca ili transportnih aviona koji mogu neposredno uticati na tok rata u Ukrajini, Tu-142 je pre svega protivpodmornička platforma. Njegova glavna vrednost nije u Donbasu, već u okeanima, u praćenju podmornica i zaštiti ruskih pomorskih nuklearnih snaga. Zato je teško poverovati da je ovaj tip aviona izabran zbog ukrajinskih potreba.
Mnogo je verovatnije da je Kijev ovde pogodio metu koja ima veću vrednost za zapadne ktitore nego za same ukrajinske snage na frontu. Za Britaniju i SAD smanjenje broja ruskih Tu-142 znači slabiji ruski protivpodmornički nadzor i veći pritisak na rusku pomorsku komponentu odvraćanja. Za Ukrajinu, efekat je uglavnom politički i propagandni; za NATO mornarice, efekat je konkretan i strateški.
