Od Velike depresije do svetske sile: Kako je Drugi svetski rat izgradio američku moć

Imaju li saveznici razloga da brinu o američkoj vojnoj moći i sposobnostima da odgovore na višestruke izazove od kojih su mnoge sami postavili (Saveznici strahuju od granica moći SAD: Prazniji arsenali otvaraju pitanje može li Vašington voditi više ratova)? Kao i sve druge ozbiljne države, možemo s velikom dozom pouzdanosti verovati da i oni imaju “duplo dno”, odnosno rezerve koje se ne diraju. Pitanje je samo kada oni misle, i zbog koga, da ih aktiviraju. 

U tekstu o ratnoj proizvodnji i gubicima u Drugom svetskom ratu  mogli smo se uveriti u ogromnu industrijsku moć SAD. Ekonomisti su izračunali da bi vrhunac iskorišćenosti američkog vojno-industrijskog kompleksa bio tek 1948. godine. Kada je rat završen, Amerikanci su se još zahuktavali (!). Stoga su mogli posle toga godinama da poklanjaju ili za simbolične cene prodaju svoje ratne viškove.

Dok je na jednog japanskog vojnika dolazilo četiri kilograma ratnog materijala, američki je imao četiri tone. Naravno da su iza toga stajali fascinantni kapaciteti, ali oni sami za sebe nisu mogli postići mnogo da nisu bili dobro organizovani. Svetska supremacija SAD izgrađena je, dobrim delom, na pravoremenom ulaganju u vojno–industrijski kompleks.

Američki odgovor – proizvodnja

Ekonomija, finansije, industrijska proizvodnja, hrana, nafta, napredne tehnologije (posebno 1944–1945. godine) bili su glavni doprinos Sjedinjenih Američkih Država pobedi nad silama Osovine. Zahvaljujući vojnim ugovorima, američka ekonomija izašla je iz Velike depresije i dočekala rat neokrnjena; njen bruto proizvod naglo je porastao, a značajan deo proizvodnje je izvožen. Pri tom nije bila ugrožena napadnim dejstvima neprijatelja, odnosno uništavanjem svojih pogona. Kapaciteti su korišćeni u punom obimu, a zaposlenost je bila gotovo stroprocentna. Milioni radnika  napustili su niskoproduktivne grane industrije zbog visokoproduktivnog rada. Tehnologija i organizacija su poboljšani.

Muška radna snaga zamenjena je ženama, penzionerima i studentima. Radilo se mnogo i odlično se plaćalo, pa nikome manjak slobodnog vremena nije teško pao. Američka verzija krilatice „sve za front-sve za pobedu“ isplatila se svima. Ljudi su  radili zbog patriotizma, dobrih plata i saznanja da je ratno stanje privremeno i da će se mnogo toga promeniti posle rata. Veći deo luksuzne robe postao je nedostupan; potrošnja mesa, benzina i odeće je smanjena, a stambena područja u industrijskim zonama postala su prenaseljena. Novca je bilo, ali se teško trošio; stoga je značajan deo prihoda izdvajan za štednju, što je stimulisalo posleratni ekonomski rast i sprečilo povratak ekonomskoj depresiji kada su vojne porudžbine presušile.

Racionisanje

Vlada je povukla nekoliko odlučnih i presudnih strateških ekonomskih poteza kojima je uspela da izbegne inflaciju i gorka iskustva Velike depresije. Obezbeđena je proizvodnja i stabilan socijalni mir. Da bi svim građanima (posebno siromašnima i onima kojima je potrebna pomoć) bio omogućen zagarantovani minimum osnovnih dobara i sprečila inflacija, racionisanje je uvedeno 1942. godine. Prva stavka bile su automobilske gume zbog poremećaja međunarodne trgovine i snabdevanja prirodnim kaučukom. Milionski vozni park vojske imao je prednost. Potrošnja benzina bila je dozirana, a do 1943. godine niz artikala bio je dostupan samo uz posebne kupone: pisaće mašine, šećer, bicikli, cipele, ulje za loženje, svila, najlon, kafa, električni šporeti, meso, sir, puter, margarin, konzervisana roba, sušeno voće, džemovi i drugo. Proizvodnja novih automobila za građansko tržište kao i rezervnih delova potpuno je obustavljena.

Svaki građanin imao je pravo na kupone. Dobijao ih je od lokalnih vladinih kancelarija za sve članove porodice. Kuponi su bili vremenski ograničeni. Svi oblici automobilskih trka i vožnje iz zadovoljstva bili su zabranjeni. Posebna pažnja bila je usmerena na porez koji je dramatično povećan. Ruzvelt je pokušao da kroz Kongres uvede porez na prihode preko 25.000 $ (300.000 $  u današnjoj razmeri), ali je u Kongresu odlučeno potpuno suprotno. Tako se dogodilo da umesto bogatih najveći teret podnesu radnici čiji se udeo u saveznim porezima povećao sa 10% na gotovo 100%. Vlada je osnovala posebne agencije za kontrolu cena i plata. Korporacije su bile podvrgnute saveznoj kontroli i bile su obavezne da promene svoj proizvodni profil na zahtev zvaničnika, posebno predstavnika Ministarstva ratne proizvodnje, vojske i mornarice.

Lična štednja

Američki lični prihodi ostali su visoki, i što je više novca bilo, to je manje robe moglo da se kupi. Da bi održala novčanu masu i učinila je korisnom, vlada je izdala unosne ratne obveznice. Kamatne stope na bankarske depozite i premije osiguranja takođe su povećane. Većina radnika je automatski dobijala deo svoje plate (najmanje 10%) u obliku obveznica, a za decu su izdavane štedne marke, koje su se takođe mogle zameniti za obveznice u određenom iznosu.

Čak su ratni heroji, kao i holivudske filmske zvezde, bili uključeni u propagiranje obveznica. Oko 75% nacionalnog duga tako je preusmereno na obične građane SAD. Oni su dobili svoj novac sa kamatom u roku od nekoliko godina nakon rata. Na ovaj način, potrošnja u ratnom vremenu smanjena je odloženom potražnjom, osiguravajući da se oko 40% bruto domaćeg proizvoda usmeri ka vojnim potrebama, dok je inflacija ostala relativno umerena.

Radna snaga

Hronični problemi nezaposlenosti tokom Velike depresije okončani su početkom rata. Vladini vojni ugovori otvorili su milione novih radnih mesta, dok je masovna regrutacija izazvala nedostatak radne snage. Potražnja je bila tolika da su se milioni američkih penzionera, domaćica i studenata uključili u proizvodnju. Nedostatak trgovaca u maloprodaji doveo je do  popularnog načina kupovine u saouslugama koji se kasnije proširio na ceo svet. Pre rata većina prodavnica nudila je usluge dostave, ali je nedostatak radne snage, kao i racionisanje benzina i guma, praktično ukinuo ovaj način poslovanja.

Tokom rata, američka industrija sve više se oslanjala na crnačku radnu snagu. Crnci su zbog ukrupnjavanja poljoprivrede i njene visoke mehanizovanosti, migrirali iz ruralnih područja južnog dela Sjedinjenih Američkih Država u industrijske centre severnog i zapadnog dela u potrazi za poslom. Međutim, mnogi belci nisu bili voljni da rade zajedno sa crncima pa su u više gradova izbili rasni sukobi. U Detroitu 1943. godine poginulo je više desetina ljudi, a slični slučajevi bili su i u Njujorku i Los Anđelesu iste godine.

Ženska radna snaga

Mnoge žene preuzele su muške poslove. Prema rečima predsednika Ruzvelta, žrtve civila koji rade na domaćem frontu nisu bile ništa manje važne za pobedu od herojstva vojnika na frontu. Njihov ekonomski i društveni značaj značajno je povećan. Iako su mnoge žene izgubile posao nakon rata zbog zatvaranja vojne proizvodnje i povratka veterana u civilni život, značajan broj njih je ostao na radnim mestima. Od tada je ženski rad, pored muškog, postao društvena norma u Sjedinjenim Državama, iako su pre rata većina američkih žena bile domaćice.

Poljoprivreda

Iako je većina poljoprivrednika bila izuzeta od regrutacije, poljoprivreda se takođe suočila sa nedostatkom radne snage. Mnogi fartmeri su se dobrovoljno prijavili za oružane snage, dok su drugi napustili svoje farme i preselili se u gradove. Istovremeno, potražnja za hranom se povećala zbog potreba američke vojske i mornarice i njihovih saveznika, kao i zaliha u ratom razorenim regionima putem raznih programa. Od 1942. do 1946. godine, 425.000 nemačkih i italijanskih ratnih zarobljenika je korišćeno za poljoprivredne radove. Samo u Mičigenu, oni su 1944. godine proizvodili čak trećinu hrane.

Tinejdžeri

Iako je dečji rad bio zabranjen u Sjedinjenim Državama pre rata, mladi su bili angažovani u odgovarajućim proizvodnim procesima. Zakoni o dečjem radu su naknadno izmenjeni. Mnogi tinejdžeri, vođeni patriotizmom ili željom za zaradom, napustili su školu i otišli da rade u fabrikama odbrambene industrije. Od 1940. do 1944. godine, broj radnika mlađih od 19 godina povećao se za 1,9 miliona, dok je broj srednjoškolaca pao sa 6,6 na 5,6 miliona.

Sindikati

Rat je imao dubok uticaj na stavove sindikata prema poslodavcima. Najveće sindikalne strukture, inače veoma moćne i uticajne, u najvećem broju podržavali su Ruzveltovu administraciju i ratne napore. Međutim, Ujedinjeni rudarski radnici (United Miner Workers), koji su zauzimali izolacionističke stavove i protivili se Ruzveltovom ponovnom izboru 1940. godine, napustili su Kongres 1942. godine. Štrajkački pokret tokom rata je skoro prestao, osim rudara, koji su nastavili da štrajkuju, ponekad i s uspehom. Sa svoje strane, savezna vlada se obavezala da će štititi interese radnika nadgledanjem plata i drugih ugovornih uslova. Shodno tome, nominalne plate su se povećale tokom prvih godina rata, iako je ovo povećanje samo delimično nadoknadilo inflaciju, a realne plate su čak i donekle opale.

Odbrambene mere i samozaštita

S obzirom na opasnost koju su predstavljale nemačke podmornice i desantni brodovi, jedinice Civilne odbrane su organizovane duž svih obala SAD. Njihove dužnosti su uključivale nadgledanje poštovanja propisa o zatamnjenju u lučkim gradovima i drugim priobalnim naseljima. Godine 1941, Civilna vazdušna patrola je organizovana kao paravojna pomoćna snaga sastavljena od dobrovoljaca.

Njihove dužnosti su uključivale pomoć Vazduhoplovstvu, humanitarnu pomoć u slučaju uragana i drugih prirodnih katastrofa, podršku operacijama Crvenog krsta, školama letenja i pružanje osnovne obuke posade. Duž obale, slične funkcije su obavljale pomoćne jedinice Civilne obalske straže, koje su koristile civilne brodove i posade za svoje operacije. U priobalnim naseljima su izgrađeni posebni tornjevi, na kojima su bili osmatrači zaduženi da upozoravaju na približavanje neprijateljskih aviona i brodova.

Da bi se organizovalo lečenje i moralna podrška ranjenim vojnicima, već početkom rata brojne verske i dobrotvorne organizacije, uključujući YMCA (Young Men’s Christian Association, asocijacija mladih hrišćana) i Vojsku spasa, osnovale su zajedničku službu kako bi lakše koordinirali ratne napore. Lokalni regrutacioni odbori, uz učešće mesnih lidera, osnovani su radi određivanja kvota koje su popunjavane po njihovom nahođenju. Dok su 1940. godine Sjedinjene Američke Države imale višak nezaposlenih muškaraca, do 1943. godine počeo se osećati ozbiljan nedostatak radne snage. Stoga su od 1940. do 1943. godine vojnici iz rezervnih jedinica često pozivani da rade na civilnim lokacijama.

Životna svakodnevica

Pisali smo već deportacijama na Zapadu, odnosno u SAD. To je promenilo sociološku i etničku sliku. Došlo je do značajne koncentracije stanovništva u industrijskim centrima, posebno na Zapadnoj obali. Milioni žena pratile su svoje muževe u vojne logore. Gradsko stanovništvo se povećalo, dok je izgradnja stanova stagnirala. Javni transport je bio pretrpan, jer je lični prevoz bio ograničen nestašicom benzina. Karte za putničke vozove teško su nabavljane i prvenstveno su izdavane uniformisanim pripadnicima vojske, što je putovanje na velike udaljenosti učinilo znatno teškim ili nemogućim.

Status žena

Zahvaljujući radnom angažovanju, došlo je do promene u tradicionalnom shvatanju društvene uloge žene. Dok se ranije smatralo da je glavna briga žene porodica, tokom rata one su se izborile za mnogo povoljniji društveni tretman. Popunjavale su mnoga radna mesta, ne samo tradicionalno muška, već i uobičajena ženska, kao što su konobarice i medicinske sestare. Milioni žena su sarađivale sa Crvenim krstom i drugim humanitarnim organizacijama.

Oko milion žena je služilo kao „vladine devojke“ u Vašingtonu, na novostvorenim pozicijama ili na mestima koje su ranije zauzimali muškarci. Iako je novim radnicama često nedostajalo iskustvo, želele su da zarađuju plate jednake muškarcima i da budu poštovane unutar tima. Čak je i Nacionalni centar za bezbednost „Y-12“ primetio da su tokom obogaćivanja uranijuma–235 za projekat „Menhetn“, žene često postizale bolje rezultate od iskusnog naučnog osoblja. Žene su se često dobrovoljno javljale za vojnu službu, na primer, u Ženskim pilotskim snagama vazduhoplovstva. Oni su prvenstveno pilotirale novim avionima od fabrika do vojnih aerodroma na istočnoj obali.

Natalitet – bejbi bum

Sa završetkom Velike depresije, parovi koji su bili primorani da odlože brak zbog ekonomskih teškoća venčavali su se i dobijali decu. Stopa nataliteta u Sjedinjenim Državama počela je brzo da raste 1941. godine, privremeno usporavajući tek 1944–45, kada su milioni muškaraca poslati da se bore. Ovo je bio početak američke populacione eksplozije 1940-ih i 50-ih godina. Vlada je pružala besplatnu medicinsku negu trudnim suprugama vojnika ispod čina narednika. Zbog stambenih problema, mnogi od njih su bili primorani da žive sa roditeljima. Razvodi sa odsutnim vojnicima koji su bili na ratištu pravno su znatno otežani kako bi se ratnici zaštitili bar od jedne brige.To je dovelo do vrhunca „odloženih“ razvoda 1946. godine. Međutim, dugoročno gledano, stopa razvoda se malo promenila.

Kultura i propaganda

Tokom rata, uvedena je cenzura. Posebno je bilo potrebno dobiti dozvolu od vladinih zvaničnika za objavljivanje bilo kog filma. I vladine agencije i privatne organizacije proizvodile su brojne patriotske plakate, koji su u to vreme bili najpristupačniji i najjeftiniji oblik propagande. Opsežne kolekcije ratnih plakata i dalje se čuvaju u institucijama kao što su Nacionalna uprava za arhive i evidenciju, Univerzitet Severozapad i Univerzitet u Minesoti, a dostupne su i onlajn.

Bavili smo se doprinosom Holivuda (”Holivud u stroju”). Treba naglasiti da nisu samo igrani filmovi bili u službi ratne propagande i podizanja morala. Studiji „ Vorner bros“ (Warner Bros), „Metro–Goldvin–Majer (Metro–Goldwyn –Mayer) i  „Volt Dizni“ (Walt Disney Pictures), koji su proizvodili popularne crtane filmove, dali su neviđen doprinos patriotskoj propagandi u ratnom vremenu. Među njihovim najpoznatijim ratnim delima bili su „Ruska rapsodija“, „Der Firerovo lice“ i „Jenki Dudl miš“.

Pesma Tri praseta, „Ko se plaši velikog zlog vuka?“, bila je neverovatno popularna; vuk u ovom crtanom filmu je često prikazivan sa svastikom. Miki Maus i Paja patak bili su obučeni u uniforme. Likovi iz crtanih filmova korišćeni su za popularizaciju novih modela naoružanja i celih jedinica, kao što je to bila grupa američkih dobrovoljaca koji su formirali eskadrilu „Letećih tigrova“ koja se borila protiv japanskih snaga u Kini.

Sve bi to, naravno, bilo znatno drugačije da je teritorija SAD bila pod udarom neprijatelja. Stratezi okupljeni oko Ruzvelta pravilno su procenili proizvodne mogućnosti države; našli su način da motivišu stanovništvo koje nije osetilo ratne strahote. Kao i u Prvom svetskom ratu, i u Drugom su Amerikanci bili najveći dobitnici.