Huey: od Vijetnama do današnjih ratišta – priča o najpoznatijem helikopteru sveta

Američki univerzalni helikopter Irokez (Bell UH-1 Iroquois, UH – Utility Helicopter) ime je dobio po jednoj od najistrajnijih indijanskih grupa (Indigenous peoples of the Americas). Poznat je bio i pod nadimkom Hjui (Huey – um, srce ili duh, reč koja je stigla iz starogermanskog).

Nastao je u svetski poznatoj korporaciji Bel helikopter Tekstron (Bell Helicopter sa sedištem u Teksasu, deo korporacije Tekstron /Textron, sa sedištem u Rod Ajlendu, najmanjoj državi SAD). Serijski je počeo da se proizvodi 1960. godine, a broj aparata, uključujući i licencnu proizvodnju, dostigao je 16.000, čime je izbio 2020. godine na treće mesto po brojnosti helikoptera proizvedenih za vojnu upotrebu. 

Stvaranje Irokeza

Posle dragocenog iskustva s helikopterom R-4 Sikorskog, Oružane snage (Armija) SAD je početkom pedesetih godina ubrzano tražila rešenje za helikopter koji bi u osnovnoj nameni bio korišćen u vojne svrhe. Projektni zadatak bio je ambiciozan; letelica je trebalo da se naoruža i dejstvuje raznim nevođenim raketnim zrnima i mitraljezima. Od više projekata izabran je onaj koji je ponudila korporacija Bel helikopter, označen kao Model 204.

Predviđeno je da koristi gasni turboelisni motor Lajkoming T53 (Lycoming T53, ime je nastalo od indijanskog – šljunkovit, ili peskovit potok). Prvi od tri prototipa s oznakom XH-40 poleteo je 20. oktobra 1956. godine sa fabričkog aerodroma u Fort Vortu (Fort Worth, Teksas). Usledila je serija od šest eksperimentalnih aparata i devet predserijskih, kojima je Armija odmah dala oznaku HU-1 Irokez (od 1962. godine UH-1).

Počevši od kraja juna 1959. godine u trupu su počeli da stižu helikopteri kapaciteta za šest ljudi. Koristili su ojačani motor Lajkoming T53-L-1A snage 770 ks. Najbolji među tim primercima pokazao se UH-1C koji je preuređen 1968. godine i dobio ime Huey Tug (tegljač).

Koristio je motor Lajkoming T-55-L-7C snage 2850 ks, dva i po puta snažniji od početnih modela. Rotor je bio prečnika 15.24 m, a na podvesnim tačkama mogao je poneti do tri tone tereta (!), što je ukupnu poletnu masu aparata podiglo na 6350 kg. Tako opterećen mogao je da leti brzinom od 259 m/h.

Varijante koje su se poslednje koristile, ili još uvek koriste, imaju sledeće opšte taktičko – taktičke osobine:

Letne karakteristike i tipično naoružanje

Na ratištu

Dug je spisak mesta gde se on pojavljivao, najčešće u napadačkoj ulozi, ali i u svim drugima koje ta vrsta letelica može da iskaže. Najviše ga je bilo u Vijetnamu. Korišćene su modifikacije UH-1B, UH-1C, UH-1D i UH-1H. Vijetnamci su bili veoma iskusni i snalažljivi ratnici pa su uspeli da unište preko 4.500 aparata (!), veoma često iz zasedne vatre, prilikom preleta ili evakuacije, dostave materijala, itd. Od ukupnog broja uništenih, 3305 bilo je u naoružanju SAD, oko 1160 su bili južnovijetnamski, 50 su izgubili Kambodžanci, a sedam Australija.

Turci su ga koristili tokom invazije na Kipar i protiv Kurda. Izrael je takođe masovno koristio Irokez u svim sukobima. Korišćen je u Iračko-iranskom ratu, sukobu Iranaca i Kurda, građanskom ratu u Šri Lanki, na Foklandskim ostrvima, u Salvadoru, Zalivskom ratu, Kolumbiji, Ugandi, Peruu, pa i u Jugoslaviji. Poznat je, s tačke međunarodnog prava, kontroverzan slučaj kada je sedmog januara 1992. godine pilot Emir Šišić (leteći na avionu MiG-21bis) u blizini Varaždina oborio helikopter AB-206 Long Ranger, napravljen u Italiji, a u vlasništvu EU.  

Gde još leti?

Ovaj izdržljivi, pravi radni konj, koristi se u različitim vidovima, rodovima i službama u sledećim državama: Afganistanu, Albaniji, Argentini, Belizeu, Brazilu, Boliviji, Burkini Faso, Venecueli, Vijetnamu, Gruziji, Grčkoj, Gvatemali, Dominikanskoj Republici, Esfatiniju, Etiopiji, Zambiji, Jemenu, Kanadi, Kolumbiji, Kostariki, Indoneziji, Iraku, Italiji, Japanu, Keniji, Laosu, Libanu, Maroku, Mianmaru, Nigeriji, Omanu, Pakistanu, Panami, Paragvaju, Saudijskoj Arabiji, Salvadoru, Somaliji, SAD (USAF za potrebe vežbi, Korpus marinaca i US Navy), Turskoj, Ugandi, Urugvaju, Filipinima, Hondurasu i Čileu. 

Više se ne koristi (u stanju čuvanja, otpisan ili zamenjen u nekom rodu ili službi novim modelima) u Argentini, Australiji, Austriji, Vijetnamu (R. vazduhoplovstvo), Etiopiji (R.mornarica), Zimbabveu, Kambodži, Kanadi (neke službe i rodovi), Indoneziji (R. vazduhoplovstvo), Izraelu (R. vazduhoplovstvo), Italiji (R. vazduhoplovstvo), Indoneziji, Jamajki, Jordanu, Južnoj Koreji (R. mornarica), Laosu, Nemačkoj, Novom Zelandu (R. vazduhoplovstvo), Severnom Jemenu, Papui Novoj Gvineji, Peruu (R. vazduhoplovstvo), Republici Kini (Tajvan – KoV i R. vazduhoplovstvo), Rodeziji (R. vazduhoplovstvo), SAD (Carinska i pogranična služba, NASA), Singapuru, Surinamu, Tajlandu, Ugandi,  Holandiji (R. mornarica), Španiji (R. vazduhoplovstvo i desantne jedinice) i Švedskoj (KoV i R. Vazduhoplovstvo).

Napomena:

U spisak nismo uvrstili helikoptere koji se koriste ili su se koristili na tlu nekadašnje zajedničke države. Koristili su ih Službe unutrašnjih poslova SFRJ. Imaju ih Srbija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora i Makedonija. S obzirom na protivrečne, ponegde i zastarele podatke, tim helikopterima ćemo posvetiti poseban tekst.

Modifikacije i varijante

Vojnih, građanskih i policijskih varijanti ima mnogo. Službeni izvori navode 33 varijante. Najpoznatije i najmasovnije su Bell UH-1N Twin Huey, Bell 204/205, Bell 212, Bell 214, Bell 412, Bell CH-146 Griffon i Bell UH-1Y Venom. 

Licencno je proizvođen U Italiji (korporacija Agusta, grad Samarate u Severnoj Italiji). UH-1B dobio je italijansku oznaku AB-204. UH-1H Italijani su označili kao AB-205 i proizvođen je od 1965. godine. U našim Službama unutrašnjih poslova bilo ga je lako razlikovati po velikom ”peraju”, anteni na krovu iznad pilota.

U Japanu je corporacija Fudži Hevi Industiz (Fuji Heavy Industries, Šibua, Tokio) proizvodila unapređenu varijantu UH-1J. Nemačka je proizvodila licencnu verziju Bell UH-1, kao Dornijer UH-D (Dornier Flugzeugwerke, Friedrichshafen – pokrajina Baden Virtenberg, krajnji jug Nemačke).

Pored njih, ovaj veoma uspešni i dugovečni helikopter proizvođen je u Kanadi (Mirabel, Kvebek), Meksiku, Norveškoj i Turskoj. Za proizvođnju u Meksiku, Norveškoj i Turskoj ne navodi se obim licencnih operacija.