Sjedinjene Države i Rusija su 15. juna pretrpele gubitke kakvi se u strateškoj avijaciji ne mere samo brojem aviona, već godinama, resursima i industrijskim kapacitetom koji više ne postoji u obliku iz Hladnog rata. Američki B-52H srušio se ubrzo nakon poletanja iz vazduhoplovne baze Edvards, dok je ruski Tu-22M3 pao tokom sletanja u Irkutskoj oblasti, u jugoistočnom Sibiru.
Na prvi pogled, reč je o dve odvojene nesreće. Jedna je američka, druga ruska. Jedna je, prema dostupnim navodima, završena pogibijom svih osam članova posade, druga evakuacijom posade i bez žrtava. Međutim, obe imaju zajedničku tačku: izgubljeni su avioni koje njihove države ne mogu brzo da zamene novim primercima iz serijske proizvodnje.
U američkom slučaju, gubitak B-52H posebno je težak jer je avion bio ključno test primerak dodeljen 412. test jedinici. Nedavno je opremljen novim aktivnim elektronski skeniranim radarom AN/APQ-188, namenjenim testiranju u okviru programa modernizacije B-52J. Taj program treba da produži životni vek Stratofortressa duboko u 21. vek, ali već kasni, poskupljuje i izaziva sve više pitanja o svojoj budućnosti.
Pad B-52H pogađa i program B-52J
B-52 trenutno čini veliki deo američke flote strateških bombardera. Vašington ga koristi i kao deo strateškog nuklearnog odvraćanja i kao platformu za lansiranje krstarećih raketa u konvencionalnim i taktičkim udarima. To je avion koji je ušao u službu u hladnoratovskoj eri, ali je kroz modernizacije ostao jedan od najkorisnijih nosača velikog broja oružja na velikim daljinama.
Baš zato pad testnog B-52H nije samo gubitak jedne stare letelice. On može direktno da uspori program B-52J, jer je izgubljen avion koji je nosio novu radarsku opremu i služio za proveru budućeg standarda. Program B-52J već je opterećen kašnjenjima i ozbiljnim prekoračenjima troškova, a u takvom okruženju svaki gubitak testne platforme dodatno povećava pritisak.
B-52J je zamišljen kao duboka modernizacija postojeće flote, ne kao novi bombarder od nule. To uključuje nove motore, radar, avioniku i druge sisteme. Međutim, što je platforma starija, to modernizacija postaje složenija. Stari trup, nova elektronika, novi pogon i stari koncept upotrebe moraju da se uklope u avion koji je projektovan za potpuno drugačije tehnološko vreme.
Zbog toga se sve češće pojavljuju spekulacije da bi program mogao biti smanjen, preoblikovan ili čak doveden u pitanje ako troškovi nastave da rastu.
Tu-22M3 pao u Sibiru, posada preživela
Istog dana, ruski Tu-22M3 srušio se tokom sletanja u Irkutskoj oblasti. Snimak pada prikazuje bombarder koji naglo gubi visinu pre udara, uz gust crni dim. Rusko Ministarstvo odbrane saopštilo je da avion nije nosio borbeni teret, da su se svi članovi posade uspešno katapultirali i da nije bilo žrtava ni štete na zemlji.
Tu-22M3 je jedan od tri tipa bombardera u ruskoj službi. Manji je i kraćeg dometa od Tu-95 i Tu-160, ali i dalje ima sposobnost dejstva na vrlo velikim udaljenostima. Prvobitno je razvijen prvenstveno za protivbrodske misije, odnosno za napade na velike pomorske ciljeve i nosačke grupe.
Integracija raketa H-22 učinila ga je jednim od najopasnijih aviona za takve zadatke. U rusko-ukrajinskom ratu Tu-22M3 je imao značajnu ulogu pre svega kao lansirna platforma za napade raketama H-22 na ukrajinske ciljeve. Njegova vrednost ne leži u tome da ulazi u zonu moderne PVO, već u tome da sa distance nosi i lansira teško oružje.
Ipak, kao i B-52, Tu-22M3 pripada generaciji aviona čija zamena nije jednostavna. Proizvodnja ove platforme ne postoji u obliku koji bi omogućio brzo popunjavanje gubitaka. Svaki izgubljeni primerak smanjuje broj dostupnih bombardera koji se mogu remontovati, modernizovati ili održavati u službi.
Zašto su stari bombarderi i dalje nezamenljivi
B-52 i Tu-22M3 opstali su decenijama zato što nijedna država nije razvila direktnu zamenu koja bi potpuno spojila njihovu nosivost, domet, fleksibilnost i cenu upotrebe. Veliki bombarderi su skupi za projektovanje, testiranje i proizvodnju, a posle Hladnog rata ni SAD ni Rusija nisu ulagale u nove konstrukcije istim tempom kao ranije.
Sjedinjene Države trenutno nemaju strateški bombarder u serijskoj proizvodnji koji može brzo da zameni B-52 u ulozi velikog nosača oružja. B-21 Raider je nova generacija stelt bombardera i očekuje se da tokom 2030-ih postane potpuno operativan, ali on ne nudi istu kombinaciju niskih potreba za održavanjem i ogromnog kapaciteta nošenja oružja koju ima B-52.
Rusija formalno razvija PAK DA, ali je taj bombarder nove generacije još daleko od realne upotrebe. Rusija, takođe, proizvodi Tu-160, mnogo veći i sa dužim dometom od Tu-22M3, ali to nije direktna zamena. Tu-160 je strateški bombarder druge kategorije, skuplji, složeniji i namenjen drugačijem profilu zadataka. Tu-22M3 popunjava prostor između taktičke avijacije i velikih strateških bombardera, posebno u ulozi nosača protivbrodskih i udarnih raketa.
Zbog toga gubitak Tu-22M3 ne može jednostavno da se kompenzuje dodatnim Tu-160, kao što ni gubitak B-52 ne može da se nadoknadi B-21.
Hladnoratovska avijacija u ratu 21. veka
Padovi B-52H i Tu-22M3 pokazuju širi problem strateške avijacije: najvrednije platforme često su najstarije, a njihova zamena najsporija. Modernizacija može produžiti životni vek aviona, ali ne može u potpunosti poništiti starost konstrukcije, složenost održavanja i činjenicu da se industrijska baza promenila.
Od kraja Hladnog rata proizvodnja velikih borbenih aviona drastično je smanjena i u SAD i u Rusiji. Nestali su kapaciteti, dobavljači, serije i ritam proizvodnje koji su nekada omogućavali masovno uvođenje novih bombardera. Danas se svaki veliki program meri decenijama, a svaki izgubljeni avion postaje politički, vojni i industrijski događaj.
Američki B-52H izgubljen je u trenutku kada se njegova flota priprema za novu veliku modernizaciju. Ruski Tu-22M3 izgubljen je u trenutku kada Moskva koristi preostale bombardere kao važne lansirne platforme u ukrajinskom sukobu. U oba slučaja gubitak pokazuje isto: ni Vašington ni Moskva nemaju luksuz da takve avione tretiraju kao potrošnu robu.
B-52 će ostati u američkoj službi još decenijama, ali pad testnog aviona može usporiti modernizaciju koja treba da ga održi relevantnim. Tu-22M3 neće nestati iz ruske službe preko noći, ali svaka havarija smanjuje fond platformi koje se više ne proizvode. Dva pada istog dana zato ne govore samo o nesrećama, već o kraju jedne epohe u kojoj su velike sile mogle da računaju da će izgubljeni bombarder jednostavno zameniti novim.
