Američki projekat „Zlatna kupola“ ulazi u novu, mnogo ozbiljniju fazu. Northrop Grumman planira da do 2027. godine demonstrira sposobnosti svemirskog presretača raketa, u saradnji sa komercijalnim proizvođačem satelita Apex. Reč je o jednom od najambicioznijih delova protivraketnog štita koji administracija Donalda Trampa želi da izgradi oko Sjedinjenih Država.
Ovaj put više nije reč samo o radarima, pasivnim senzorima, komandnim centrima i zemaljskim presretačima. Northrop pokušava da pokaže tehnologiju koja bi mogla da presreće raketne pretnje iz same orbite. U američkoj terminologiji, to je Space-Based Interceptor, SBI, odnosno presretač baziran u svemiru.
Takav koncept decenijama se vraća u američke strateške planove, od Reganove Strateške odbrambene inicijative do današnjih rasprava o zaštiti SAD od balističkih, krstarećih i hipersoničnih raketa. Razlika je u tome što sada postoje privatne svemirske kompanije, masovna proizvodnja satelita, jeftinija lansiranja i mnogo brža industrijska dinamika nego u vreme Hladnog rata.
Northrop tvrdi da je ove godine već završio nekoliko ključnih zemaljskih testova i da ostaje na putu da demonstracioni kapacitet u orbiti isporuči 2027. godine. Program se finansira interno i nadovezuje se na više od milijardu dolara kompanijskih ulaganja u tehnologije protivraketne odbrane i proizvodnu infrastrukturu.
Šta Northrop i Apex pokušavaju da naprave
Partnerstvo Northropa i Apexa spaja dve vrste znanja. Northrop donosi veliko iskustvo u protivraketnoj odbrani, senzorima, presretačima, komandnim sistemima i vojnim svemirskim tehnologijama. Apex donosi ono što starim odbrambenim gigantima često nedostaje – komercijalnu brzinu, standardizovane satelitske platforme i proizvodni model pogodan za velike konstelacije u niskoj Zemljinoj orbiti.
Apex je osnovan 2022. godine i nalazi se u Los Anđelesu. Kompanija razvija standardizovane satelitske autobuse, odnosno osnovne platforme na koje se mogu postavljati različiti tereti, senzori, komunikacioni sistemi ili u ovom slučaju elementi arhitekture protivraketne odbrane.
„Zlatna kupola“ ne može da funkcioniše kao sistem od nekoliko skupih satelita. Ako SAD žele stalnu pokrivenost, brz odgovor i otpornost na napade, potrebne su velike mreže letelica u orbiti. U nekim procenama pominju se stotine, pa čak i hiljade svemirskih platformi, u zavisnosti od konačne arhitekture.
Izvršni direktor i suosnivač Apexa Ijan Sinamon rekao je da je kompanija osnovana upravo za podršku proliferisanim konstelacijama kakve se sada zamišljaju u okviru „Zlatne kupole“. Poenta je da se svemirska protivraketna odbrana pomeri sa demonstracija na operativno raspoređivanje na nivou konstelacije.
Svemirski sloj protiv raketa
Svemirski presretači su zamišljeni kao jedan od najtežih, najskupljih i najspornijih delova „Zlatne kupole“. Njihova logika je jednostavna: raketu je najbolje gađati što ranije, dok je još u fazi leta kada se može pratiti, kada motor radi ili kada još nije razdvojila sve bojeve glave, mamce i pomoćne ciljeve.
Tradicionalni sistemi protivraketne odbrane uglavnom deluju sa zemlje, iz mora ili iz vazduha. Presretač iz orbite trebalo bi da skrati vreme reakcije, proširi zonu dejstva i potencijalno omogući napad na raketnu pretnju iz pravca iz kojeg protivnik ne očekuje klasičnu protivraketnu odbranu.
U teoriji, svemirska mreža mogla bi da detektuje, prati i napadne napredne raketne pretnje. U praksi, to je ogroman tehnološki problem. Presretač mora da bude u pravoj orbiti, u pravom trenutku, sa dovoljno energije, brzinom i navođenjem da stigne do cilja koji se kreće ekstremno brzo. Sistem mora da komunicira sa senzorima, komandnim centrima i drugim platformama bez zastoja.
Zbog toga SBI nije samo „raketa u svemiru“. To je čitava mreža senzora, računara, veštačke inteligencije, komunikacija, orbitalne mehanike i industrijske sposobnosti da se izgubljeni ili zastareli sateliti brzo zamene.
Američke svemirske snage dele milijarde
Northropov potez dolazi u trenutku kada se trka za „Zlatnu kupolu“ ubrzava. Američke svemirske snage su u aprilu dodelile 20 ugovora za 12 kompanija u okviru programa Space-Based Interceptor. Ukupna potencijalna vrednost tih ugovora iznosi do 3,2 milijarde dolara.
Na spisku su veliki igrači i nove firme: Northrop Grumman, Lockheed Martin, SpaceX, Anduril, Raytheon i drugi. Cilj je da se razviju i demonstriraju prototipovi koji bi pokazali da svemirski presretači nisu samo politička parola, već tehnologija koja se može proizvesti, lansirati i uključiti u realnu odbrambenu arhitekturu.
Apex je, zanimljivo, pokrenuo i sopstveni Projekat Shadow, posebnu samofinansiranu inicijativu za testiranje arhitekture svemirskog presretača koristeći jedan od svojih satelitskih autobusa i vozilo presretača. To pokazuje koliko komercijalni svemirski sektor pokušava da se nametne kao ubrzivač vojne orbite, a ne samo kao dobavljač klasičnih satelitskih platformi.
Veliki izvođači sve češće ulaze u partnerstva sa mlađim svemirskim kompanijama upravo zato što Pentagon traži brže cikluse razvoja, nižu cenu i proizvodnju koja se može skalirati. Klasični vojni programi traju godinama, često decenijama. „Zlatna kupola“ politički je zamišljena mnogo brže, pa se industriji nameće tempo koji bez komercijalnih partnera teško može da isprati.
Veštačka inteligencija i autonomne operacije
Northrop u svom pristupu naglašava i ulogu veštačke inteligencije. Svemirska protivraketna odbrana ne može da se oslanja samo na ručnu obradu podataka. Ako se u orbiti nalazi velika mreža senzora i presretača, sistem mora da prepozna pretnju, proceni putanju, odredi prioritet, predloži presretanje i prenese podatke u roku od sekundi.
To je posebno važno kod hipersoničnih pretnji, koje manevrišu i ne ponašaju se kao klasične balističke rakete. Što je meta brža i nepredvidivija, to je manje prostora za sporu ljudsku proceduru. Zato „Zlatna kupola“ od početka zavisi od fuzije podataka, automatizovanog odlučivanja, brzih veza i komandne arhitekture koja može da poveže senzore i oružje bez klasičnih birokratskih zastoja.
U teoriji, svemirski presretači bi bili deo višeslojne odbrane. Jedan sloj vidi lansiranje, drugi prati cilj, treći šalje podatke presretaču, četvrti pokušava da ga pogodi, a zemaljski i pomorski sistemi ostaju kao dodatna zaštita ako prvi pokušaj ne uspe.
Cena koja opravdava ime
O „Zlatnoj kupoli“ već se pisalo kao o programu koji počinje da opravdava ime. U prethodnom tekstu iz maja objašnjeno je da projekat više ne izgleda kao sistem od 175 ili 185 milijardi dolara, koliko su prve političke procene sugerisale. Kongresna kancelarija za budžet procenila je da bi razvoj, raspoređivanje i dvadesetogodišnje funkcionisanje sistema sličnog parametrima iz predsedničke naredbe moglo da košta oko 1,2 biliona dolara.
To je gotovo deset puta više od početne politički prijatne cifre. Razlog je upravo u svemirskom sloju. Prema procenama, veliki deo ukupne cene odlazi na orbitalnu arhitekturu, presretače, senzore, komunikacije, lansiranja, zamene satelita i održavanje mreže tokom decenija.
U tom ranijem tekstu pominjane su i nuklearne krstarice klase Tramp, zamišljene kao deo šire američke ambicije da se protivraketna, hipersonična i energetska dominacija prebaci na more i u svemir. Plan od 15 brodova, sa cenom koja se približava 17 milijardi dolara po jedinici, pokazuje isti obrazac: SAD ne pokušavaju da naprave samo jedan štit, već čitav vojno-industrijski ekosistem nove ere.
Prvi senzor već je na američkom tlu
Naš prethodni tekst pokazao je da „Zlatna kupola“ nije ostala samo na papiru. Američka vojska je već rasporedila prvi operativni senzor povezan sa programom na teritoriji SAD. Reč je o sistemu ALPS, dugoročnom perzistentnom nadzoru, postavljenom u Zajedničkoj ekspedicionoj bazi Litl Krik-Fort Stori u Virdžiniji.
ALPS je pasivni radio-frekventni sistem. Za razliku od klasičnog radara, ne emituje sopstveni signal, već presreće i obrađuje elektromagnetne tragove iz okruženja. Može da prati krstareće rakete, dronove, avione i druge ciljeve na malim visinama, posebno one koji pokušavaju da izbegnu tradicionalne radare.
U toj arhitekturi, ALPS predstavlja oči na zemlji, dok Northropov planirani orbitalni presretač predstavlja pokušaj da se u svemiru dobije i oružana ruka. Jedno bez drugog nema pun efekat. Senzori otkrivaju, komunikacione mreže prenose, veštačka inteligencija obrađuje, a presretači pokušavaju da zatvore lanac dejstva.
Od pasivnog senzora do oružja u orbiti
Ako se prethodni članci stave u isti niz, vidi se kako se „Zlatna kupola“ gradi u slojevima. Prvo je došla politička najava nacionalnog raketnog štita. Zatim su stigle procene troškova koje su pokazale da sistem može narasti do 1,2 biliona dolara. Potom je raspoređen ALPS kao prvi konkretni senzor na američkom tlu. Sada Northrop Grumman i Apex najavljuju orbitalnu demonstraciju presretača.
To više nije samo američka verzija izraelske „Gvozdene kupole“, kako je projekat politički predstavljan u jednostavnijim porukama. „Zlatna kupola“ je pokušaj da se povežu zemlja, more, svemir, senzori, protivraketni sistemi, veštačka inteligencija, komercijalne satelitske konstelacije i nova generacija presretača.
Time se otvara i najosetljivije pitanje: militarizacija orbite. Svemirski presretači nisu samo senzori. Oni su oružje postavljeno iznad planete, čak i ako se formalno predstavljaju kao odbrambeni sistem. Kada jedna sila počne da gradi orbitalni sloj protivraketne odbrane, druge sile moraju da razmišljaju o tome kako da ga ometaju, zaslepe, zaobiđu ili unište.
Industrijska trka je već počela
Northropova demonstracija planirana za 2027. godinu neće značiti da SAD imaju operativnu „Zlatnu kupolu“. To će biti rani test tehnologije, dokaz da određeni elementi mogu da rade u orbiti. Ipak, takvi testovi su važni jer određuju ko dobija sledeće ugovore, ko ulazi u veliku proizvodnju i ko postaje glavni izvođač u programu koji bi mogao trajati decenijama. U ranijim izlaganjima, iz Vašingtona su najavljivali kako žele da sistem bude operativan do 2028. godine.
Za Northrop, ovo je prilika da se pozicionira kao jedan od stubova svemirske protivraketne odbrane. Za Apex, to je ulazak u najskuplji deo vojnog svemirskog tržišta. Za Pentagon, to je pokušaj da se tradicionalni odbrambeni giganti i nova komercijalna svemirska industrija nateraju da rade zajedno.
Za poreske obveznike u SAD, to je početak još jednog programa čija konačna cena verovatno neće ostati ni blizu prvih procena. Za Rusiju i Kinu, to je signal da Vašington pokušava da prebaci protivraketnu trku u orbitu, upravo u vreme kada hipersonično i balističko naoružanje postaje sve važniji element odvraćanja.
