Ruska Irkutska avijacijska fabrika završila je novu seriju lovaca Su-30SM2, najnaprednije verzije dvosedog višenamenskog lovca Su-30 u ruskoj službi. Objavljen je snimak novoizgrađenih aviona zajedno sa novoproizvedenim trenažnim avionima Jak-130, što pokazuje da proizvodnja ove porodice i dalje ima važno mesto u ruskim planovima, uprkos postepenom ulasku Su-57 u veću serijsku proizvodnju.
Su-30SM2 ušao je u upotrebu početkom 2022. godine kao duboko modernizovana verzija Su-30SM, koji je u rusku službu uveden 2012. godine. Cilj modernizacije nije bio samo povećanje borbenih sposobnosti, već i standardizacija sistema u ruskoj lovačkoj floti, smanjenje troškova održavanja i pojednostavljivanje logistike.
Najvažnija promena u odnosu na osnovni Su-30SM jeste ugradnja motora AL-41F-1S, istog pogonskog agregata koji koristi Su-35S. Time Su-30SM2 dobija znatno snažniji motor, bolju efikasnost, duži radni vek i manju potrebu za održavanjem. Novi motor daje približno 16 procenata veći potisak od starijeg AL-31FP, što direktno utiče na brzinu penjanja, ubrzanje, manevarsku sposobnost, rad na velikim visinama i napajanje sve zahtevnije avionike.
Evolucija Su-27 umesto čekanja čuda
Su-30 je nastao kao poboljšani derivat Su-27, najpoznatijeg sovjetskog lovca za vazdušnu nadmoć. Ova porodica je početkom 2000-ih dobila veliki razvojni zamah zahvaljujući indijskom programu Su-30MKI. Indijska verzija, uvedena u upotrebu 2002. godine, tada je smatrana jednim od najsposobnijih lovaca na svetu i kasnije je poslužila kao osnova za razvoj Su-30SM za rusko ratno vazduhoplovstvo.
Rusija je u tom periodu imala problem sa kašnjenjem programa lovca pete generacije Su-57, pa je izbor pao na evolutivnu modernizaciju postojećih platformi. Umesto čekanja potpuno nove generacije, ruska industrija je nastavila da razvija ono što već poznaje: Su-30, Su-34, Su-35 i tek postepeno Su-57.
U toj logici Su-30SM2 ostaje koristan. Nije najnoviji ruski lovac, ali je velik, dvosed, dugog dometa, sa velikom nosivošću i snažnim radarom. Za misije nad ogromnom ruskom teritorijom, iznad mora, u Kalinjingradu ili na udaljenim pravcima, drugi član posade i veliki unutrašnji domet nisu luksuz, već prednost.
Kalinjingrad kao najosetljivija tačka
Su-30SM2 je od 2022. raspoređen i u Kalinjingradu, ruskoj eksklavi između Poljske i Litvanije, okruženoj članicama NATO-a. Tamo ga koriste jedinice ruske mornaričke avijacije, na jednom od najnapetijih vazdušnih prostora u Evropi.
Lovci iz Kalinjingrada često se susreću sa avionima NATO država iz misija baltičke vazdušne policije. Tokom 2026. pominjani su kontakti sa francuskim Rafalima, švedskim Gripenima i španskim F-18. U takvom prostoru Su-30SM2 ima jasnu ulogu: presretanje, patroliranje, pratnja ruskih letelica, demonstracija prisustva i održavanje pritiska u zoni gde se svako poletanje meri radarom, optikom i političkom porukom.
U poređenju sa lakšim evropskim lovcima, Su-30SM2 ima prednost u dometu, nosivosti, snazi motora i veličini radarskog sistema. Rafal, Gripen i F-18 deluju u NATO mreži radara i razmene podataka, ali kao pojedinačna platforma Su-30SM2 je teži lovac, sa većim prostorom za gorivo i oružje.
R-77M i R-37M menjaju borbu van vidokruga
Modernizacija Su-30SM2 ne završava se motorima. Novo naoružanje, posebno rakete vazduh-vazduh R-77M i R-37M, značajno povećava njegovu vrednost u borbi van vizuelnog dometa.
R-77M je raketa nove generacije koja se često poredi sa američkim AIM-120D i evropskim Meteorom. Namenjena je za borbu protiv manevrišućih ciljeva na srednjim i većim daljinama, uz bolju otpornost na ometanje i modernije navođenje.
R-37M je drugačija vrsta pretnje. To je teška raketa velikog dometa, posebno opasna za avione za rano upozoravanje, tankere, bombardere, izviđačke platforme i druge velike ciljeve. Na avionu kao što je Su-30SM2, ona omogućava pritisak na protivnika daleko pre ulaska u klasičnu zonu vazdušne borbe.
U kombinaciji sa dvočlanom posadom, snažnim radarom i velikim dometom, takav paket čini Su-30SM2 korisnim ne samo kao lovac, već i kao platformu za kontrolu većeg prostora.
Iranske klizne bombe na Su-30SM
Drugi zanimljiv detalj pojavio se 28. maja, kada je u Jerevanu prikazana nova konfiguracija naoružanja za Su-30SM. Tokom vojne parade iznad Trga Republike leteli su jermenski Su-30SM sa, kako se vidi, iranskim precizno vođenim kliznim bombama, najverovatnije iz porodice Jasin.
To je prvi put da je iransko oružje prikazano integrisano na ruski tip lovca posle Hladnog rata. Sama činjenica je važnija od jedne parade. Su-30SM je platforma koju Rusija nastoji da plasira kao standardni teški lovac u postsovjetskom prostoru. Koriste ga Belorusija i Jermenija, a Kazahstan je najveći strani korisnik.
Iranska klizna bomba daje avionu mogućnost napada na ciljeve van vizuelnog dometa po mnogo nižoj ceni od vođenih raketa. Umesto skupih raketnih udara, avion može da lansira preciznu bombu sa distance i ostane izvan neposrednog dometa dela PVO sistema. Za zemlje sa ograničenim budžetom, takva municija ima ozbiljan smisao.
Veza sa iranskom kupovinom Su-35
Iransko Ministarstvo odbrane je 2025. potvrdilo narudžbinu 48 lovaca Su-35 za svoje ratno vazduhoplovstvo. Su-35 ima visok stepen sličnosti sa Su-30SM2, naročito zbog istog motora AL-41F-1S i srodne ruske lovačke arhitekture.
Zbog toga se prikaz iranskih bombi na Su-30SM može posmatrati i kao korak ka kasnijoj integraciji slične municije na Su-35. Ako Teheran već razvija i izvozi klizne bombe kompatibilne sa ruskim platformama, tada njegova buduća flota Su-35 ne mora zavisiti samo od ruske municije.
Od 2022. godine vojno-tehnička saradnja Rusije i Irana naglo je proširena. Iran se, uz Severnu Koreju, pojavio kao jedan od najvažnijih dobavljača vojne opreme Rusiji u ratu u Ukrajini. Istovremeno se spekuliše da je deo iranskog razvoja kliznih bombi i druge municije imao koristi od ruske tehnologije, moguće ponuđene u zamenu za velike isporuke opreme Moskvi.
Jermenija, mali korisnik sa velikim političkim problemom
Jermensko ratno vazduhoplovstvo je najmanji korisnik Su-30SM. Dobilo je samo četiri aviona, isporučena u decembru 2019. godine kroz aranžmane povezane sa Organizacijom ugovora o kolektivnoj bezbednosti, uz ruske vojne kreditne linije.
U Jerevanu su ti avioni prvobitno predstavljeni kao velika prekretnica za nacionalnu bezbednost. Tadašnji ministar odbrane Davit Tonojan govorio je da su početna četiri aviona prvi korak ka punoj eskadrili od dvanaest lovaca. To se nikada nije ostvarilo. Odnosi Jermenije sa Moskvom su se pogoršali, dok se politički kurs Jerevana sve više pomerao ka NATO-u i zapadnim centrima moći.
Premijer Nikol Pašinjan kasnije je priznao da su lovci kupljeni bez kompletnog paketa raketa vazduh-vazduh. To je bio jedan od ključnih razloga zbog kojih Su-30SM nisu odigrali značajnu ulogu u ratu u Nagorno-Karabahu 2020. godine protiv Azerbejdžana, koji je imao snažnu podršku Turske.
Su-30SM između Turske, Irana i Kavkaza
Su-30SM je za Jermeniju prvobitno trebalo da bude sredstvo odvraćanja. U kombinaciji sa ruskim balističkim sistemima Iskander-M, planirana flota od dvanaest aviona mogla je da stvori ozbiljniju ravnotežu prema Azerbejdžanu i Turskoj.
Turska se oslanja na velike brojeve F-16C/D, platforme lakše klase i starijeg porekla u odnosu na Su-30SM. U takvom odnosu, jermenski Su-30SM sa punim paketom raketa i dobro obučenim posadama mogao je imati mnogo veću regionalnu težinu nego što su četiri nepotpuno opremljena aviona stvarno imala.
Iran je u toj slici poseban faktor. Teheran i Jerevan imaju dugogodišnje strateške veze, delom zbog zajedničkog interesa da se ograniči turski uticaj. U Siriji je Turska snažno podržavala oružane formacije protiv snaga povezanih sa Iranom, uključujući grupe optuživane za zločine nad verskim manjinama bliskim Teheranu. Zbog toga iransko oružje na jermenskom Su-30SM nije samo tehnički detalj, već i politička poruka.
Su-30 kao platforma za novi postsovjetski paket
Nova serija Su-30SM2 iz Irkutska i prikaz iranskih kliznih bombi na jermenskim Su-30SM zajedno pokazuju kako se ova platforma razvija u dva pravca. U Rusiji dobija jače motore, novu avioniku, rakete velikog dometa i veću standardizaciju sa Su-35S. U postsovjetskom i regionalnom prostoru počinje da dobija širi paket municije, uključujući iranske klizne bombe koje menjaju njegovu udarnu ulogu.
Za Moskvu je Su-30SM2 način da se produži vrednost proverene konstrukcije dok Su-57 ne preuzme veći deo budućih zadataka. Za Teheran, integracija sopstvene municije na ruske platforme otvara vrata ka izvozu i ka budućoj upotrebi na Su-35. Za Jermeniju, to je pokušaj da četiri aviona koja su godinama bila politički simbol konačno dobiju konkretniju udarnu vrednost.
