Vazdušna borba nikada nije bila samo pitanje toga koji avion leti brže, više ili nosi bolju raketu. Pilot, obuka, radarsko navođenje sa zemlje, avioni za rano upozoravanje i kontrolu, elektronsko ratovanje, broj raspoloživih letelica i kvalitet protivnika podjednako utiču na rezultat. Zbog toga statistika vazdušnih pobeda često govori koliko o čitavom vojnom sistemu koliko i o samom lovcu.
Dodatni problem predstavlja način na koji su pobede tokom različitih ratova evidentirane. Američke, sovjetske, vijetnamske, izraelske, iranske, iračke, indijske i pakistanske evidencije nisu vođene po jedinstvenim pravilima, a podaci dve strane za istu bitku neretko se razlikuju. Nacionalno priznata vazdušna pobeda zato nije automatski isto što i gubitak koji protivnička strana priznaje pod istim datumom i okolnostima.
Uprkos tome, nekoliko tipova aviona izdvaja se po broju pobeda koje su im tokom više ratova pripisale njihove vazduhoplovne snage. Lista koja sledi obuhvata lovce treće i četvrte generacije od rata u Vijetnamu do savremenog perioda. Dronovi i krstareće rakete nisu uračunati u zbir, jer bi njihovo uključivanje potpuno promenilo poređenje sa istorijskim vazdušnim borbama.
5. F-16 Fighting Falcon: približno 75 do 80 vazdušnih pobeda
F-16 Fighting Falcon nije prvobitno zamišljen kao veliki teški lovac za prevlast u vazduhu. Razvijen je kao relativno lagana, jednomotorna letelica visokih letnih performansi, ali je tokom više od četiri decenije evoluirao u jedan od najrasprostranjenijih višenamenskih borbenih aviona na svetu.
Najveći deo ranog borbenog bilansa F-16 ostvarilo je izraelsko ratno vazduhoplovstvo. Prva vazdušna pobeda zabeležena je 1981. godine, a samo godinu kasnije izraelski F-16 intenzivno su korišćeni protiv sirijske avijacije iznad Libana.
Izraelske evidencije F-16 pripisuju više od 40 oborenih sirijskih aviona tokom rata 1982. godine. Pakistan je svojim F-16 tokom osamdesetih pripisao više pobeda nad sovjetskim i avganistanskim letelicama duž granice, dok su američki F-16 tokom devedesetih obarali iračke i jugoslovenske avione.
Ukupne kompilacije najčešće dovode Fighting Falcon do približno 75 do 80 vazdušnih pobeda, zavisno od toga koji se nacionalni rezultati uključuju i kako se tretiraju sporni slučajevi.
F-16 je pretrpeo i borbene gubitke, uključujući avione oborene protivvazdušnom odbranom. Mnogo je teže utvrditi broj primeraka izgubljenih isključivo u borbi protiv drugih aviona, jer se i ovde nacionalne evidencije razlikuju.
Više o njegovoj borbenoj istoriji: F-16 Fighting Falcon: Borbena upotreba od glasina do brojki
Više od 4.600 F-16 proizvedeno je od početka serijske proizvodnje, dok nove verzije Block 70/72 i dalje silaze sa proizvodne linije. Malo je borbenih aviona čija se proizvodna i operativna istorija proteže kroz toliko različitih generacija vazdušnog ratovanja.
4. F-15 Eagle: oko 104 priznate vazdušne pobede
F-15 Eagle napravljen je sa mnogo konkretnijim zadatkom: sticanjem i održavanjem prevlasti u vazduhu.
Njegova konstrukcija nastala je krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih, nakon iskustava SAD iz Vijetnama i procena sposobnosti novih sovjetskih lovaca. Dva snažna motora, veliki radar, velika količina goriva i kombinacija raketa različitog dometa trebalo je da omoguće F-15 da pronađe i napadne protivnika pre nego što bude primoran na blisku borbu.
Prve vazdušne pobede ostvarili su izraelski F-15 krajem sedamdesetih. Tokom narednih sukoba sa sirijskom avijacijom njihov broj brzo je rastao, dok su američki F-15 najveći broj sopstvenih pobeda ostvarili tokom Zalivskog rata 1991. godine.
Američke i izraelske evidencije zajedno F-15 pripisuju oko 104 vazdušne pobede. Prema njihovim podacima, nijedan Eagle pritom nije izgubljen kao posledica dejstva protivničkog aviona.
To ne znači da F-15 nikada nije izgubljen u ratnim operacijama. Avioni ove porodice stradali su od protivvazdušne odbrane, u nesrećama i različitim incidentima, dok su pojedini teško oštećeni uspevali da se vrate u bazu.
Rezultat F-15 takođe treba posmatrati zajedno sa načinom na koji je korišćen. Izrael i SAD raspolagali su razvijenim sistemima radarskog osmatranja, avionima za rano upozoravanje i kontrolu, elektronskim ratovanjem i velikim brojem aviona za podršku. F-15 je bio centralni deo tog sistema, a ne lovac koji je ratovao izolovano.
Porodica Eagle ni danas nije završila razvoj. F-15EX predstavlja najnoviju američku verziju, više od pola veka nakon prvog leta originalnog F-15.
3. F-14 Tomcat: Amerika pet, Iran više od stotinu pobeda
F-14 Tomcat predstavlja verovatno najzanimljiviji primer na listi jer se njegova američka reputacija i stvarni američki borbeni bilans veoma razlikuju.
Američka mornarica razvila je F-14 prvenstveno radi odbrane udarnih grupa nosača aviona od sovjetskih bombardera i protivbrodskih raketa. Moćni radar AWG-9 i rakete AIM-54 Phoenix trebalo je da omoguće presretanje ciljeva na udaljenostima koje su za tadašnje lovce bile neuobičajene.
Uprkos tome, američke posade tokom više od 30 godina službe ostvarile su samo pet priznatih vazdušnih pobeda. Dva libijska Su-22 oborena su 1981, dva MiG-23 1989, dok je tokom Zalivskog rata oboren irački helikopter Mi-8.
Potpuno drugačija istorija počinje u Iranu.
Iran je pre Islamske revolucije naručio 80 F-14A, od kojih je 79 isporučeno. Tokom osmogodišnjeg rata sa Irakom Tomcat je postao jedan od najvažnijih iranskih lovaca i presretača.
Iranske evidencije i kasnije rekonstrukcije F-14 pripisuju više od stotinu oborenih iračkih letelica. Zavisno od izvora i kriterijuma, zbir se kreće od oko 120 do približno 150 pobeda. Iračke evidencije ne poklapaju se sa svim iranskim zahtevima, baš kao što se u velikom broju drugih ratova evidencije protivničkih strana ne podudaraju.
Zbog toga nema mnogo smisla insistirati na jednoj apsolutnoj cifri. Razumno je govoriti o približno 130 ili više vazdušnih pobeda porodice F-14 kada se američki i iranski bilansi posmatraju zajedno.
Više o neobičnoj razlici između američke i iranske karijere Tomcata: F-14 Tomcat: Pet američkih pobeda i potpuno drugačiji rat u Iranu
Američka mornarica povukla je F-14 2006. godine. Iran je ostao jedina država koja ovu letelicu i dalje održava u upotrebi.
2. MiG-21: oko 240 pripisanih pobeda kroz desetine ratova
MiG-21 ima borbenu istoriju kakvu gotovo nijedan drugi supersonični lovac ne može da ponovi.
Proizveden u više od 11.000 primeraka zajedno sa licencnim i povezanim verzijama, služio je u desetinama država i ratovao od jugoistočne Azije i Bliskog istoka do Afrike i Indijskog potkontinenta.
U Vijetnamu je postao glavni severnovijetnamski supersonični lovac. Njegove posade sukobljavale su se sa američkim F-4 Phantomima, F-105 Thunderchiefima, F-8 Crusaderima i drugim avionima.
Severni Vijetnam MiG-21 pripisuje veliki broj pobeda tokom rata, dok američke evidencije za pojedine borbe navode drugačije rezultate. Poređenje dnevnika jedinica i poznatih gubitaka pokazuje da postoji veliki broj slučajeva u kojima se podaci dve strane poklapaju, kao i borbi kod kojih se razlikuju.
MiG-21 je potom intenzivno korišćen u arapsko-izraelskim ratovima. Egipat, Sirija i Irak ostvarivali su pobede ovim avionom, ali su istovremeno pretrpeli veliki broj gubitaka od izraelskih Miragea, F-4 i kasnije F-15 i F-16.
Indijski MiG-21 ostvarili su zapažene rezultate protiv Pakistana, naročito tokom rata 1971. godine. Indijskim pilotima pripisane su pobede nad F-104 Starfighterima, F-86 Sabreima i kineskim F-6.
Irak je MiG-21 koristio i protiv Irana, što njegovu borbenu istoriju produžava duboko u osamdesete godine.
Najčešće citirani zbir kreće se oko 240 vazdušnih pobeda. Tačan broj teško je utvrditi zbog ogromnog broja operatora i činjenice da dokumentacija iz Vijetnama, arapsko-izraelskih ratova, Afrike i Iransko-iračkog rata nije vođena po istim pravilima.
Jednako veliki bio je broj gubitaka. MiG-21 se često borio protiv tehnološki naprednijeg protivnika, korišćen je u ogromnim količinama i tokom šest decenija završavao u jedinicama veoma različitog kvaliteta obuke. Zbog toga njegovi veliki gubici ne mogu da se posmatraju odvojeno od ogromnog broja borbenih letova i ratova u kojima je učestvovao.
Indija, jedan od njegovih najvećih korisnika, povukla je poslednje MiG-21 iz operativne službe 2025. godine.
1. F-4 Phantom II: više od 300 pripisanih vazdušnih pobeda
F-4 Phantom II nalazi se na vrhu prvenstveno zato što je intenzivno ratovao u tri ogromna vazdušna sukoba: Vijetnamu, arapsko-izraelskim ratovima i ratu Irana i Iraka.
Avion je nastao kao mornarički presretač, ali je ubrzo prerastao u jedan od najvažnijih zapadnih borbenih aviona Hladnog rata. Koristili su ga američka mornarica, Ratno vazduhoplovstvo i marinci, a zatim desetine stranih država.
Vijetnam je bio njegovo prvo veliko borbeno iskušenje.
Američko Ratno vazduhoplovstvo svojim F-4 pripisuje 107,5 vazdušnih pobeda tokom rata. Američka mornarica dodaje još oko 40, dok su manje rezultate ostvarile i druge Phantom jedinice.
Američki zbir tako dolazi do približno 150 oborenih protivničkih letelica.
Izrael je zatim F-4E, lokalno nazvan Kurnass, intenzivno koristio u Ratu iscrpljivanja, Jomkipurskom ratu i kasnijim sukobima. Izraelske evidencije Phantomima pripisuju više od 100 dodatnih vazdušnih pobeda.
Samo američki i izraelski bilansi zato dovode F-4 do približno 260 do 270 pobeda.
Treći veliki korisnik bio je Iran. Šahov režim kupio je veliku flotu F-4D, F-4E i RF-4E, koja je nakon revolucije 1979. postala jedan od glavnih udarnih sistema novog iranskog ratnog vazduhoplovstva.
Tokom rata sa Irakom iranski Phantomi koristili su se za bombardovanje, protivbrodske zadatke i vazdušne borbe. Iranske evidencije pripisuju im više desetina pobeda nad iračkim MiG-ovima, Suhojima i drugim letelicama, dok se iračke brojke za deo tih borbi razlikuju.
Kada se saberu nacionalno priznati američki, izraelski i iranski rezultati, zbir prelazi 300 vazdušnih pobeda. Često navođena brojka od oko 306 zato predstavlja razuman zbirni orijentir, ali ne i cifru oko koje postoji jedinstvena međunarodna evidencija.
Više o njegovoj borbenoj istoriji: F-4 Phantom II: Nebeski ratnik
Phantom je istovremeno pretrpeo ogromne gubitke. Samo tokom rata u Vijetnamu izgubljene su stotine američkih F-4, najvećim delom od protivvazdušne odbrane, dok su značajne gubitke kasnije pretrpeli Izrael i Iran.
To je i razlog zbog kojeg rezultat F-4 treba razumeti drugačije od F-15. Phantom nije ostvario ogroman zbir zato što je bio gotovo nedodirljiv, već zato što je napravljen u više od 5.000 primeraka, decenijama korišćen u velikim ratovima i učestvovao u ogromnom broju borbenih misija.
Broj pobeda nije isto što i kvalitet lovca
Poredak F-4, MiG-21, F-14, F-15 i F-16 ne predstavlja rang-listu njihovog tehnološkog kvaliteta. Phantom i MiG-21 imali su mnogo više prilika za vazdušne borbe od savremenijih aviona, jer su nastali u periodu kada su se velike formacije borbenih letelica mnogo češće direktno sukobljavale.
F-15 je sa druge strane ostvario manji ukupan broj pobeda od F-4, ali uz izuzetno povoljan odnos između priznatih pobeda i sopstvenih gubitaka u vazdušnoj borbi. F-14 pokazuje koliko isti avion može imati potpuno različitu ratnu istoriju u rukama dva operatora, dok F-16 potvrđuje da dug životni vek i veliki broj korisnika još ne znače da će avion imati priliku da vodi stotine vazdušnih borbi.
Savremeni rat dodatno menja statistiku. Lovci danas sve češće obaraju dronove i krstareće rakete, dok su veliki sukobi lovačkih formacija kakvi su viđeni nad Vijetnamom, Bliskim istokom ili tokom Iransko-iračkog rata mnogo ređi.
Zbog toga je sasvim moguće da će F-4 Phantom i MiG-21 još dugo ostati pri samom vrhu po broju vazdušnih pobeda. Ne zato što su superiorniji od najnovijih lovaca, već zato što su nastali u vremenu kada su se borbeni avioni međusobno susretali u razmerama koje savremena avijacija već decenijama gotovo ne poznaje.
