Ovo je takođe istorija našeg prostora oslikana kroz rezidencijalne objekte. Protokol i tradicija nametnuli su običaj da suvereni ne žive kao ostali ljudi. Pored službenih rezidencija imaju i značajno privatno bogatstvo u nekretninama. Rezidencije su menjale oblik i veličinu, ali retko namenu. Od srednjevekovnih zamkova, preko palata do stambenih, reprezentativnih objekata kakve danas poznajemo.
Neke su građene iz obesti i manije veličine (Versaj sa 2300 soba), a neke iz objektivne potrebe i najčešće su u vlasništvu države, dok se stanari menjaju. U ovom tekstu nećemo se baviti srednjevekovnim zamkovima i građevinama, već rezidencijama koje su nastajale kada i savremena srpska država.
Karađorđe Petrović
Karađorđe Petrović nosio je titulu Velikog vožda Srbije od 1804. do 1813. godine. Svoj pravi dom Vožd je sagradio ispod oplenačkog brda. Čitavo varoško utvrđenje, sa konakom kao ličnom Voždovom rezidencijom, postaće tih godina ne samo najznačajniji građevinski poduhvat, već i prepoznatljivi svedok vremena.
Vožd je želeo da rezidenciju sazida na južnoj strani grada. Gradnja je počela 1811. godine. Konak smešten između dve gradske kule: jedne na jugozapadnoj strani, i druge na jugoistočnoj –koja je služila kao crkveni zvonik. Pored Konaka i odbrambenih kula, Karađorđev grad imao je sve što je jednom gradu bilo potrebno.
Tokom izgranje koja je trajala tri godine, u njemu su podignute Opštinska, Sreska i Popovska kuća, te gostionica i jedna stara mehana. Karađorđe je naspram Konaka sagradio i svoju zadužbinu: Crkvu Rođenja Presvete Bogorodice, kojoj je narod nadenuo ime Karađorđeva crkva.
S jednim od najlepših duboreznih ikonostasa sa kopijama ikona iz srednjeg veka, ova skromna crkva ostala je oličenje tradicije i duhovnosti Karađorđevog vremena. Iznova rušen i obnavljan, vremenom je ipak izgubio ponešto od svoje autentičnosti. Današnji izgled poneo je 1965. godine, nakon što ga je Zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije u celosti rekonstruisao i konzervirao.
Obrenovići
Miloš Obrenović počeo je da razvija mrežu rezidencija, zahvaljujući ličnom bogastvu. One su daleko od našeg sadašnjeg shvatanja i doživljaja takvih objekata, ali jesu imale takvu namenu.
● Konak u Gornjoj Crnući. Jedna od njegovih najranijih porodičnih rezidencija. Tu je živeo sa porodicom nakon Drugog srpskog ustanka, a Crnuća je u periodu 1815–1818. imala i značaj političkog središta.
● Dvorski kompleks u Kragujevcu. Od 1818. Kragujevac postaje prestonica Srbije. Miloš je tu podigao svoj konak i prateće dvorske objekte. To je bilo jedno od glavnih sedišta njegove vlasti.
● Gospodarski konak u Beogradu. Njegova rana beogradska rezidencija, u kojoj je boravio u prvim godinama nakon 1815. godine. Objekat danas ne postoji.
● Konak kneginje Ljubice u Beogradu. Izgrađen 1829–1830. po Miloševoj zamisli, kao porodična rezidencija i reprezentativni dvor. Ipak, Miloš nije mnogo boravio u njemu zbog blizine turske posade u Beogradskoj tvrđavi.
● Konak kneza Miloša u Topčideru. Podignut 1831–1834. godine. Bio je jedna od njegovih najvažnijih rezidencija i mesto u kome je proveo poslednje dane života. Tu je i preminuo 1860. godine.
● Ljubičin konak, deo dvorskog kompleksa kneza Miloša Obrenovića u Požarevcu. Oba konaka su kasnije izgubljena; Knežev konak je uništen 1941 godine, a Ljubičin konak izgoreo je 1884. godine.
● Dvorac Heresti (Herešti), Vlaška – današnja Rumunija. Ovo je verovatno najzanimljivija Miloševa inostrana rezidencija. Imanje je kupio 1831. godine od porodice Nasturel. Na njemu se nalazio stari kameni dvorac, poznat kao Casa de Piatră (Kamena kuća), podignut 1644. godine. Miloš je na ovom imanju proveo veliki deo svog izgnanstva, koje je trajalo od 1839. do 1858. godine.
● Drugo vlastelinsko imanje u Vlaškoj. Miloš je 1833. kupio još jedno veliko plemićko imanje u Vlaškoj. Literatura navodi da je posedovao dva velika imanja u tom području. Miloš je bio u izgnanstvu od 1839. do 1858. godine. Tokom tog perioda boravio je pre svega u Vlaškoj, na području današnje Rumunije.
Knez Mihailo Obrenović (1839–1842. i 1860–1868)
Mihailo je verovatno bio najviše okrenut od svih Obrenovića evropskom dvorskom načinu života.
● Konak kneginje Ljubice, Beograd – u njemu je živeo tokom prve vladavine, od 1839. do 1842. godine. Bio je namenjen njegovoj porodici i prvobitno izgrađen kao porodični dvor Miloša Obrenovića.
● Stari konak, Beograd – nekadašnja kuća Stojana Simića, preuređena u vladarski dvor. Mihailo ga je koristio tokom druge vladavine, od 1860. do 1868. godine. Tu je organizovao moderan dvorski život sa pravilima ceremonijala, dvorskom službom i prijemima.
● Mali dvor, Beograd – objekat u dvorskom kompleksu koji je bio namenjen njegovom stanovanju u određenom periodu, pre nego što je ponovo prešao u Stari konak.
● Letnjikovac u Smederevu i rezidencija u Topčideru – Mihailo je koristio i rezidencijalne objekte van samog centra Beograda.
● Palata Salm u Beču – Mihailo je sa ocem Milošem boravio u ovoj bečkoj palati, koju je porodica kupila 1852. godine.
● Ivanka pri Dunaji, današnja Slovačka – Mihailo je posedovao imanje Ivanka, gde je živeo sa suprugom Julijom tokom emigrantskog perioda.
Kralj Milan Obrenović (1868–1889)
Milan je napravio veliki korak u reprezentaciji srpske monarhije. Njegov dvor je postao znatno raskošniji i više nalik evropskim kraljevskim rezidencijama.
● Stari konak, Beograd – koristio ga je kao vladarsku rezidenciju pre izgradnje novog dvora.
● Stari dvor, Beograd (1881–1884) – njegova najvažnija kraljevska palata. Projektovao ju je arhitekta Aleksandar Bugarski. Bila je zamišljena kao privatna i službena kraljevska rezidencija, sa reprezentativnim salonima, svečanim prostorijama i prostorom za dvorski život.
● Dvor u Nišu – Niš je za vreme Milana dobio značajnu ulogu drugog kraljevskog centra. Kralj je tamo boravio, a grad je imao i kraljevsku rezidenciju.
● Beč – jedan od glavnih centara njegovog života nakon abdikacije 1889. godine.
● Pariz – takođe je duže boravio u francuskoj prestonici, naročito nakon povlačenja sa prestola, ali u ta dva grada nije imao rezidencije u posedu.
Kralj Aleksandar Obrenović (1889–1903)
Aleksandar nije imao toliko razgranat rezidencijalni sistem kao njegov otac, ali je nasledio već razvijen kraljevski dvor.
● Stari konak, Beograd – njegova najvažnija i najčešće korišćena rezidencija. Tu je živeo sa kraljicom Dragom. Upravo u Starom konaku dogodio se Majski prevrat 1903. godine.
● Stari dvor, Beograd – palata njegovog oca Milana, korišćena za zvanične i reprezentativne potrebe. Aleksandar je nastavio da koristi dvorski kompleks, ali mu je Stari konak bio posebno važan kao mesto stanovanja.
● Dvor u Nišu – koristio je kraljevsku rezidenciju u Nišu, posebno tokom boravaka na jugu Srbije. Aleksandar nije stigao da podigne svoj novi kraljevski dvor.
Povratak Karađorđevića – Petar Prvi Karađorđević
Kako je veći deo života proveo u izgnanstvu i skromnim uslovima, nakon dolaska na presto 1903. godine ostao je izrazito štedljiv i skroman. On je u Srbiji imao samo jedno imanje sa nekoliko nevelikih objekata u Topoli, dok je u Beogradu živeo isključivo u državnim objektima ili privatnim kućama čiji je zakup plaćala država. Sva njegova privatna imovina bila je grupisana na Oplencu (Topola), brdu iznad rodne grude njegovog dede Karađorđa.
● Zemljište na Oplencu uvećavano je ličnom kupovinom parcela od lokalnih seljaka kako bi se formiralo jedinstveno porodično imanje.
● Petrova kuća (kraljeva kuća) na Oplencu; jednostavna, prizemna kuća podignuta je 1910. godine. Kralj ju je izgradio kako bi u njoj boravio i lično nadgledao izgradnju crkve Svetog Đorđa (porodičnog mauzoleja). U njoj je imao samo spavaću sobu sa osnovnim potrebama, salon, kuhinju i radni kabinet.
● Vinogradarska kuća (Vinogradov konak) takođe je podignuta na njegovom imanju u Topoli; bila je namenjena nadzorniku kraljevskih vinograda koje je Petar počeo da zasađuje. Kralj Petar nije želeo da ovo imanje ostane u privatnom vlasništvu njegovih naslednika kao klasično nasledstvo. Svojim testamentom on je imovinu u Topoli pretočio u Zadužbinu kralja Petra Prvog na Oplencu. Zadužbina je postala posebno pravno lice čiji je cilj bio da čuva porodičnu crkvu, mauzolej, istorijske zbirke, bolnicu i školu koju je osnovao za narod tog kraja. Kralj Petar u Beogradu nije posedovao niti jednu kuću ili dvor. Tokom svoje vladavine promenio je nekoliko lokacija:
● Stari konak (Simićeva kuća) je prva kuća u koju se uselio 1903. godine, ali je ovaj objekat ubrzo srušen zbog teških uspomena na ubistvo kralja Aleksandra Obrenovića.
● Potom je živeo u novom delu Starog dvora dvorskog kompleksa Obrenovića (današnja Skupština grada Beograda), koji je bio državno vlasništvo. Objekat je bio u lošem stanju, pa je kralj često negodovao zbog vlage.
● Kuća trgovca Đorđa Vuča, zgrada na uglu Krunske i Resavske. Pošto je Dvorski kompleks u centru grada bio nefunkcionalan i u fazi rekonstrukcije (pre nego što je počela gradnja Novog dvora), država je za kralja na nekoliko godina zakupljivala ovu privatnu kuću u kojoj je boravio kao podstanar.
● Kuća trgovca Milana Pavlovića na Senjaku (Kuća kralja Petra); nakon završetka Prvog svetskog rata, stari i teško bolesni kralj vratio se u oslobođeni Beograd. Pošto su dvorovi u centru bili teško oštećeni austrougarskim bombardovanjem, država je za njega iznajmila ovu vilu na Senjaku (danas ulica Vase Pelagića). U ovoj kući kralj Petar je proveo svoje poslednje dve godine života i u njoj je preminuo 16. avgusta 1921. godine.
Rezidencije kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića
Kralj Aleksandar Prvi Karađorđević bio je znatno šire ruke; koristio je dvocifren broj rezidencija širom Kraljevine, ali je prema zvaničnim sudovima i ostavinskim rešenjima nakon njegove pogibije u Marselju 1934. godine samo deo njih bio u njegovom vlasništvu. Većina ostalih objekata imala je status državnih ili krunskih rezidencija koje su mu bile date na korišćenje kao šefu države. Lične objekte kralj Aleksandar je podigao ili kupio sopstvenim sredstvima (od svojih građanskih prihoda, ušteđevine ili miraza kraljice Marije), pa su nakon njegove smrti pripali njegovim naslednicima:
● Kraljevski dvor na Dedinju u Beogradu – glavna porodična rezidencija čiju je gradnju kralj lično finansirao između 1924. i 1929. godine kako bi se sklonio iz centra grada. Projektovali su ga Živojin Nikolić i ruski arhitekta Nikolaj Krasnov. Građen je u srpsko-vizantijskom stilu, od belog kamena sa Brača. Bio je porodični dom kralja Aleksandra Prvog, kraljice Marije i njihovih sinova, a kasnije i kralja Petra II. U sklopu dvora nalazi se i dvorska kapela Svetog Andreja Prvozvanog. Ovo je prvobitna kraljevska porodična rezidencija.
● Beli dvor na Dedinju u Beogradu – objekat u okviru istog dedinjskog kompleksa, čiju je gradnju kralj Aleksandar započeo 1934. godine sa namerom da u njemu žive njegovi sinovi (Petar, Tomislav i Andrej) kada odrastu. Završen je nakon njegove smrti 1937. godine. Kraljevski dvor nalazi se u severnom delu kompleksa, na dominantnom uzvišenju dok se Beli dvor nalazi u južnom delu kompleksa. Između njih je dvorski park, odnosno uređeni prostor velikog kraljevskog imanja.
● Lovački dvorac u Han Pijesku (BiH) – jedina zvanična kraljevska rezidencija na teritoriji Drinske banovine (jedne od četiri banovine koje su pokrivale kasniju teritoriju BiH) sagrađena 1921. godine. Kralj ju je koristio kao letnjikovac i mesto za odmor zbog izuzetno pogodnog vazduha.
● Imanje i dvorac na Bledskom jezeru (Slovenija) – Aleksandar je kupio vlastelinstvo Bled, uključujući dvorac (kasnije poznat kao vila „Bled”) i okolne posede, koji su služili kao zvanična letnja rezidencija monarhije. Kraljevska porodica je imanje kupila 1922. godine. Posle Drugog svetskog rata konfiskovano je 1947. godine i prešlo u državno vlasništvo tadašnje Jugoslavije. Objekat je korišćen kao rezidencija Josipa Broza Tita. Danas je vila „Bled“ hotel.
● Posed Bohinj (Slovenija) – lovački dvorac i velika šumska prostranstva u okolini Bohinjskog jezera. I ovaj posed je konfiskovan 1947. godine, istim aktom kojim je oduzeta imovina kralja Aleksandra Prvog i kraljice Marije u Sloveniji. To potvrđuje i saopštenje Kancelarije prestolonaslednika Aleksandra iz 2012. godine, u kojem se izričito navodi da su vile na Bohinjskom i Bledskom jezeru konfiskovane istim dekretom. Nakon toga, imovina je prešla pod državnu upravu NR Slovenije, odnosno tadašnje Jugoslavije. Šta se dogodilo posle 1945 s vilom „Muhr“ na Bohinju? Prema slovenačkim istorijskim i arhitektonskim izvorima 1922. godine vila je postala lovačka kuća kralja Aleksandra Karađorđevića. Posle Drugog svetskog rata objekat je prešao u državne ruke. U posleratnom periodu u vili je izvesno vreme radila očna bolnica. Kasnije vila je korišćena kao depandans novoizgrađenog hotela. Godine 2014. objekat se urušio pod težinom snega.
● Poljoprivredno dobro Demir Kapija (Južna Srbija, kasnije Vardarska banovina, danas Severna Makedonija) – veliko imanje sa konakom (palatom) i vinogradima koje je kralj kupio tridesetih godina i kasnije ostavio u vlasništvo svom srednjem sinu, princu Tomislavu. Pripadala je Negotinskom srezu (Negotino na Vardaru).
● Kompleks u Miločeru na crnogorskom primorju iako se vezuje za kralja Aleksandra, formalno je bio u ličnom vlasništvu njegove supruge, kraljice Marije, koja je finansirala izgradnju tamošnjeg dvorca.
Novo uređenje, stare navike – Josip Broz Tito
Jedan od simbola hedonizma bio je, formalno gledano, veoma skroman čovek. U ličnom vlasništvu imao je samo dve nekretnine i to jednu u sporu. Njegova rodna kuća u Kumrovcu (Zagorje) vodi se kao istorijski spomenik i muzej. Iako je to bila kuća njegove porodice (Broz), ona nikada nakon Drugog svetskog rata nije bila njegova lična privatna rezidencija, već je postala deo Memorijalnog muzeja.
Jedina nekretnina koju je Tito zaista kupio i izgradio za lične potrebe van državnog protokola bilo je imanje u Samoboru kod Zagreba. Tu je podigao kuću i veliki pčelarnik, jer je planirao da se u starosti ili nakon povlačenja sa funkcija bavi pčelarstvom. Ovo imanje je kasnije bilo predmet ostavinske rasprave i pripalo je njegovoj porodici (sinu Žarku, a kasnije unucima).
Od oko tridesetak takvih objekata on je koristio relativno mali broj. Pri tom su svi kraljevi rezidencijalni objekti konfiskovani, odnosno nacionalizovani i dobili nova imena i potpali pod različite nadležnosti. Ukazom Predsedništva Prezidijuma Narodne skupštine FNRJ, broj 392, od osmog marta 1947. godine oduzeto je državljanstvo Karađorđevićima i konfiskovana njihova imovina pa je i ona korišćena u rezidencijalne svrhe.
Srbija
● Užička 15 (nekada ulica Rumunska), Dedinje, Beograd. Glavna Titova rezidencija od 1946. do 1979. Teško je oštećena u bombardovanju 1999. godine; kasnije nije obnovljena u prvobitnom obliku. Deo je vraćen naslednicima Aleksandra Acovića, a deo je ostao državi.
● Užička 11 – Vila „Mir“, Beograd; Tito nije dočekao završetak izgradnje. Danas služi za prijem i smeštaj najviših stranih državnih zvaničnika. Vlasnik je Republika Srbija.
● Beli dvor, Dedinje. Tito je izvesno vreme koristio ovaj kompleks kao rezidenciju ili smeštaj visokih gostiju. Danas je to deo Kraljevskog kompleksa i koristi se za protokolarne i druge namene. Vlasnik je kraljevska porodica Karađorđević, uz poseban pravni status kompleksa.
● Karađorđevo, Bačka Palanka. Veliki rezidencijalni i lovački kompleks. Tito je ovde često boravio i primao strane državnike. Danas se koristi za državne, lovne i turističke aktivnosti. Vlasnik je Država Srbija, odnosno državni sistem upravljanja kompleksom.
● Vila Aleksandra Pavlovića na Zlatiboru. On je bio poznati beogradski advokat koji je osuđen kao saradnik ravnogorskog pokreta. Rehabilitovan je 2009. godine. I ona je dobila naziv Titova vila, mada Tito u njoj nije stanovao; posetio ju je samo jednom, 1974. godine. Danas je obnovljena i funkcioniše kao muzej-restoran. Najpre je konfiskovana, a kasnije je bila u vlasništvu RTS. Današnja komercijalna eksploatacija vezana je za kompleks „Titova vila“. Ona je u restituciji vraćena još 2014. godine.
● “Titova vila” na Paliću vraćena je 2018. naslednicima bivšeg vlasnika Vilima Konena, trgovca, industrijalca i zemljoposednika. U njegovoj oduzetoj vili, u palićkoj šumi, maršal je boravio samo jednom. Konenu su 1946. oduzete obe vile na jezeru kraj Subotice, a samo je “Titova” vraćena u postupku restitucije.
Napomenimo da je na Dedinju postojao čitav kompleks koji je izlazio na više ulica: rezidencija, lovačka kuća, bilijarnica i prateći objekti. Vila u Užičkoj 15 nije isto što i „Vila Mir“ u Užičkoj 11. Iz Užičke su postojala dva glavna ulaza u rezidencijalni deo – na brojevima 15 i 11, jedan tehnički iz ulice Konavlanske br. 6 i ulaz u zgradu obezbeđenja iz ulice Župana Vlastimira. Broj 11 je dugo služio kao tehnički ulaz, dok je broj 15 bio svečani ulaz za konvoj Tita. Kompleks Karađorđevo bio je mnogo više od obične vile – obuhvatao je veliko lovno područje i više reprezentativnih objekata. Sve objekte vezane za dedinjski kompleks obezbeđivala je Gardijska brigada.
Hrvatska
● Bela vila, Brioni. Najpoznatija Titova letnja rezidencija. Od 1953. službena rezidencija. Danas je deo rezidencijalnog i turističkog kompleksa Nacionalnog parka Brioni, Republika Hrvatska; njome upravlja JU Nacionalni park Brijuni.
● Vila Dalmacija, Split. Nekadašnja letnja rezidencija. Danas se iznajmljuje za venčanja, prijeme, konferencije i druge ekskluzivne događaje. Vlasnik je Grad Split.
● Vila u Kumrovcu. Rezidencijalni objekat povezan sa Titovim rodnim mestom. Danas se nalazi u okviru memorijalnog i turističkog kompleksa Kumrovec. Imovina Republike Hrvatske.
● Dvorac Tikveš, Baranja, Titova lovačka rezidencija. Nakon ratnih oštećenja i dugog perioda propadanja, kompleks je obnovljen i stavljen u turističku i obrazovno-kongresnu funkciju. U vlasništvu Republike Hrvatske, a njime upravlja „Park prirode Kopački rit“.
● Vila Dunavka / imanje Pajzoš, kod Šarengrada, osam kilometara od Iloka. Poznata po tome što su se Tito i Jovanka tajno venčali na ovom imanju 15. aprila 1952. godine. Objekti su devastirani i nisu u redovnoj funkciji. Pripadaju Republici Hrvatskoj.
● Vila Izvor, Plitvička jezera: skriveni reprezentativni objekat u šumskom području, korišćen kao državna rezidencija. Danas je van redovne turističke funkcije i u lošem stanju. Vlasništvo Republike Hrvatske.
● Vila u Dubrovniku, Lapad. Nekadašnja rezidencija vraćena je ranijim vlasnicima, odnosno njihovim naslednicima.
● Vile u Kuparima. Tito je koristio luksuzni hotelsko-rezidencijalni kompleks u Kuparima, namenjen visokom državnom i vojnom vrhu. Kompleks je dugo propadao, a predviđena je njegova turistička revitalizacija. Sada je to državna imovina, uz koncesiona i investiciona prava privatnog investitora.
● Vila u Opatiji. Korišćena za državne posete i susrete sa stranim zvaničnicima, uključujući susret sa Gadafijem. Današnja namena i vlasnički status nisu dovoljno pouzdano utvrđeni u javno dostupnim izvorima.
● Dvorac u Samoboru. Navodi se među objektima koje je Tito koristio. Današnji status nije dovoljno dokumentovan u izvorima koje sam pronašao.
Bosna i Hercegovina
● Vila Gorica, Bugojno. Jedna od Titovih omiljenih rezidencija. Služila je za odmor, lovačke pohode i prijem državnika. Teško je oštećena tokom rata i danas je ruševina. Vlasnički status nije dovoljno jasno utvrđen u javnim izvorima; objekat je napušten.
● Vila Koprivnica, kod Bugojna. Lovačka i planinska rezidencija, izgrađena početkom sedamdesetih. Danas je zapuštena. Nema dovoljno pouzdanih javnih podataka o sadašnjem vlasniku.
● ARK D-0 – Titov bunker, Konjic. Ogroman podzemni vojni objekat, građen od 1953. do 1979. godine. Danas je otvoren za posetioce kao muzejski i umetnički prostor, uključujući Bijenale savremene umetnosti. U registru nekretnina Ministarstva odbrane BiH; turistički i kulturni program realizuje se u saradnji sa drugim institucijama.
● Titova pećina, Drvar. Partizansko komandno mesto i sklonište tokom Drugog svetskog rata, naročito za vreme Desanta na Drvar. Danas je deo memorijalnog kompleksa i turistička znamenitost. To je javna/memorijalna imovina, pod upravljanjem nadležnih institucija u Drvaru.
● Lovački dvorac u Han Pijesku. Preimenovan je u Titov dvorac. Koristio se za potrebe Saveznog planinskog dobra, a kasnije vojno-planinskog dobra pod upravom JNA. Krajem osamdesetih godina nosio je naziv vila „Bosanka“. Od 2004. prenet je u vlasništvo opštine Han Pijesak. Godine 2005. teško je oštećen u požaru.
Titov bunker u Konjicu nije bio klasična rezidencija za odmor, ali ga svakako treba uvrstiti u širi pregled njegovih objekata. Imao je kapacitet za oko 350 ljudi i bio projektovan za funkcionisanje državnog vrha u slučaju nuklearnog rata.
Crna Gora
● Vila Galeb, Igalo. Izgrađena 1976. godine kao Titova letnja rezidencija. Danas je deo Instituta „Dr Simo Milošević“. Deo objekta je otvoren za turističke posete, uključujući Titove i Jovankine apartmane. Njome upravlja Institut. Vila „Galeb“ je verovatno najzanimljiviji crnogorski objekat. Ima oko 5.500 kvadratnih metara, veliki park, bioskop, bazen i sklonište. Zanimljivo je da je izgrađena zbog Titovog lečenja u Institutu u Igalu. Danas se mogu organizovati posete njenim istorijskim prostorijama.
● Vila Miločer. Nekadašnji nacionalizovani kraljevski letnjikovac koji je Tito koristio kao rezidenciju. Danas je deo luksuznog turističkog kompleksa Miločer – Sveti Stefan.
● Lovačka kuća kod Crnog jezera, Žabljak. Tito je koristio lovački objekat u blizini Crnog jezera. Danas se ne koristi; istorijski status i sadašnje upravljanje objektom nisu sasvim razjašnjeni.
● Vila Lovćen / Lovćenka, Meljine. Objekat namenjen za predsednički boravak i oporavak, završen početkom osamdesetih, pred kraj Titovog života. Nije poznato da je Tito u njemu boravio. Kasnije je korišćen u državne i vojne svrhe. Status je komplikovan zbog promena upravljanja i imovinskih odnosa; objekat se nalazi u kompleksu bolnice u Meljinama. Treba ga razlikovati od objekata u kojima je Tito zaista boravio.
Slovenija
● Vila „Bled“. Jedna od najvažnijih Titovih rezidencija. U njoj je primao strane državnike. Danas funkcioniše kao luksuzni hotel u privatnom turističkom upravljanju. Vila „Bled“ je posebno reprezentativan objekat. Na njenom mestu ranije se nalazio dvorac porodice Windisch-Grätz, koji je bio letnja rezidencija jugoslovenske kraljevske porodice. Posle Drugog svetskog rata izgrađena je sadašnja vila, koju je koristio Tito. U okviru kompleksa nalazi se i čuveni paviljon „Belvedere“, koji je projektovao Jože Plečnik. Tito ga je koristio kao prostor za čajanke i prijeme. Danas je Vila „Bled“ hotel, a posetioci mogu da dožive deo nekadašnjeg ambijenta predsedničke rezidencije.
Severna Makedonija
● Vila „Biljana“, Ohrid. Nekadašnja predsednička rezidencija na obali Ohridskog jezera, koju je koristio Tito. Danas je deo državnog rezidencijalnog kompleksa, namenjenog državnim prijemima i boravku najviših zvaničnika. Vlasnik je Severna Makedonija, odnosno vladina služba za zajedničke poslove.Vila „Biljana“ jedan je od najpoznatijih objekata ovog tipa u Severnoj Makedoniji. Nalazi se u veoma atraktivnom delu Ohrida, uz samo jezero. U Severnoj Makedoniji postoji više državnih vila na Ohridu, pa se u pojedinim tekstovima naziv Vila „Biljana“ koristi za čitav rezidencijalni kompleks, a ne samo za jednu zgradu. Imovinskopravni status državnih vila u Ohridu bio je predmet problema i nerešenih evidencija. Prema izveštaju Radija „Slobodna Evropa“ iz februara 2026. godine deo državnih vila u Ohridu još je čekao sređivanje imovinske dokumentacije.
● Demir Kapija. Ovo imanje ima posebno zanimljivu istoriju jer je kralj Aleksandar kupio posed sopstvenim novcem 1928. godine. Površina imanja iznosila je oko 2.700 hektara. Kralj je posed testamentom ostavio sinu, princu Tomislavu. Imanje je ostalo u vlasništvu kraljevske porodice do 1947. godine. Te godine je nacionalizovano odlukom Narodne Republike Makedonije. Pretvoreno je u poljoprivredno dobro pod nazivom „Demir Kapija“. Do 1995. bilo je pod upravom vinarije „Povardarje“ iz Negotina (današnje Negotino na Vardaru). Godine 2002. imanje je kupila privatna firma „Agropin“. Ovo je jedan od najbolje dokumentovanih slučajeva oduzimanja kraljevske imovine, jer postoje podaci o kupoprodaji, nasledstvu i kasnijoj nacionalizaciji.
Kako vidimo Tito samo na Kosovu i Metohiji nije imao slične objekte, mada ga je posećivao više puta. Prema svedočenju Isa Redže, koje je zabeležila organizacija „Oral History“ Kosovo, četvrti sprat hotela „Grand“ u centru Prištine nazivao se „Titova rezidencija“. To sugeriše da je Tito prilikom poseta Prištini imao posebno uređen prostor za boravak.
