Ruski kosmodrom koji najviše plaši Zapad: Kapustin Jar – mesto gde se testiraju nuklearne rakete i lansira “Orešnik”!

Prosečan čitalac na spomen sovjetskih (ruskih) kosmodroma najpre se seti legendarnog Bajkonura, najstarijijeg i najvećeg kosmodrom na svetu, podignutog 1955. godine  u Kazahstanu. Danas je on pod zakupom Ruske Federacije do 2050. godine.

Međutim, Rusi imaju još kosmodroma. Pleseck, u Arhangelskoj oblasti, podignut je 1957. godine i još uvek je jedini aktivni aerodrom u Evropi. Na spisku je i gotovo zaboravljeni kosmodrom Jasni, u Orenburškoj oblasti (Južni Ural). Sagrađen je 2006. ali se koristi prilično retko.

Ni to nije sve; u Amurskoj oblasti 1997. godine izgrađen je u bazi rasformirane raketne divizije kosmodrom za testiranja Slobodni. S njega su lansirani ruski, izraelski, američki i švedski sateliti. Od 2007. godine je zatvoren.

Malo poznati plutajući kosmodrom (!) pod nazivom Morski start bio je zajednički projekat Rusije, SAD, Norveške i Ukrajine. Operator je bila kompanija Sea launch, registrovana u Kaliforniji. Prvo lansiranje obavljeno je 1999. godine s  nekadašnje naftne platforme. U toku je njeno obnavljanje.

Rusima nikad dosta kosmodroma. Tako je kosmodrom Istočni, predviđen za lansiranje raketa Sojuz 2 i raketa porodice Angara postao prvi ruski građanski kosmodrom, najnoviji u nizu. Između ostalih, s njega je lansirano 36 britanskih satelita OneWeb za internet korisnike.

Ipak, u medijama najčešće spominjani kosmodrom je čuveni Kapustin Jar (Капустин Яр)i tada seaktiviraju lampice za uzbunu. Ime je dobio po izvesnom kozaku Kapustinu, a Jar na ruskom znači strmu, suvu obalu, ali i jarugu; po čemu je postao čuven, videćemo u redovima koji slede. Mi ćemo u kosim padežima, radi lakšeg praćenja, menjati ovo ime kao prisvojni pridev.

Kad se saznalo za njega?

Na Zapadu su za taj kosmodrom čuli tek od oslobođenih nemačkih naučnika. Stoga su u avgustu 1953. godine poslali u rizičnu misiju posebno pripremljen britanski avion izviđač-srednji bombarder Kanbera (English Electric Canberra PR 3, br. H726).

U operaciji Robin (nazvanoj po specijalnoj kameri) on je poleteo iz vazduhoplovne baze Giebelstadt u Saveznoj Republici Nemačkoj i leteći dolinom Volge na visini od 20 kilometara snimio kosmodrom s boka.

Nije mu uspelo da ga nadleti jer su migovi krenuli u presretanje, neznatno ga oštetivši. Avion je nadleteo Kaspijsko more i sleteo u iransku bazu u gradu Tabriz. Tako su tek posle sedam godina zapadni obaveštajci stigli do snimaka ovog mesta.

Kapustin Jar službeno se zove Četvrti državni centralni poligon Ruske Federacije, a uslovni naziv mu je Vojna pošta 15644. Rad na njemu počeo je još 13. maja 1946. godine kada je imenovan kao Državni centralni poligon Ministarstva OS SSSR radi ispitivanja raketnog naoružanja, prvih sovjetskih balističkih i PVO raketa.

Administrativni centar reona, gde su smešteni zaposleni s porodicama, je grad Znamensk, u kome živi između 27 i 30 hiljada ljudi. Samo selo, po kome je poligon dobio ime, nalazi se jugoistočno do grada, a u blizini se nalazi i baza Ratnog vazduhoplovstva istog imena. 

Sastav

S poligona se mogu lansirati u orbitu rakete s nagibom od minimalna 48,4° do maksimalnih 50,7°, prilikom vertikalnog lansiranja. Površina poligona je oko 650 km². Najvećim delom nalazi se u Ruskoj Federaciji, ali zauzima i deo površine u zapadnom delu Kazahstana. Pored navedenog Centra, U Kapustinovom Jaru smeštene su sledeće jedinice i ustanove:

• 439. Gardijska Perekopskaja raketno-artiljerijska brigada.
• Školski centar ”Maršal G. E. Peredeljski”.
• 788. Naučno-istraživački centar naoružanja i ratne tehnike KoV.
• 708. Naučno-istraživački centar sredstava PVO intervidovske namene.
• 30. Samostalna inžinjerijsko-istraživačka jedinica.
• 161. Srednja škola profesionalnog usmerenja tehničara Raketnih snaga posebne namene.
• 261. Naučno-istraživački centar Raketnih snaga posebne namene. 
• 118. Naučno-istraživački centar.
• Nekoliko pomoćnih jedinica koje obezbeđuju nesmetan rad poligona (razni profili održavanja objkekata, instalacija, itd). 
• Dva centralna lansirna poligona.

Počeci

Trećeg juna 1947. godine Naredbom № 2642—817 Saveta Ministara SSSR i CK Komunističke partije određen je za glavni opitni centar Kapustin jar na kome su već obavljana neka artiljerijska testiranja. Pokazalo se da mesto ima odličan geografski i strateški položaj, u blizini kopnenih i vodenih saobraćajnica. Prvi oficiri tamo su stigli 20. avgusta 1947. godine.

U septembru iste godine iz Nemačke je stigla brigada posebne namene iz Rezerve VK s dva specijalna voza koja su iz Nemačke dovezla opremu i aparaturu. Početkom oktobra 1947. godine, pored betonskog postolja i bunkera na prvom lansirnom mestu, izgrađena je i lansirna rampa s bunkerima za osmatrače, privremena tehnička pozicija i postavljena grana pruge dužine 20 kilometara. Ona je poligon povezivala sa Staljingradom.

Gradnja objekata za smeštaj osoblja odvijala se gotovo cele 1948. godine, za koje vreme su i graditelji i naučnici živeli u privremenim šatorima ili zemunicama, ali i u kućama u selu. Rukovodstvo je živelo u posebnoj kompoziciji voza. Prvog oktobra komandant objekta raportirao je najvišem rukovodstvu o spremnosti poligona za lansiranje raketa, a 14. oktobra je stigla i prva serija raketa Fau-2 (A-4).

Prvo lansiranje obavljeno je 18. oktobra 1947. godine u 10.47 sati po moskovskom vremenu. Do 13. novembra obavljeno je lansiranje još 11 raketa Fau-2, od kojih je devet stiglo do cilja s velikim odstupanjem od trajektorije, a dve su havarisane. Do 1957. godine Kapustin Jar postao je nezamenjiv za ispitivanje sovjetskih balističkih raketa R-1, R-2, R-5, R-12, R-14, itd. Drugog septembra 1959. godine prvi put na svetu obavljeno je lansiranje rakete R-12 iz silosa. Tokom 1957. do 1959. godine lansirana je više puta krilata interkontinentalna raketa Bura. 

Centar je pokazao svoju svrsishodnost, pa je počeo da se širi. U njemu je 20. maja 1960. godine osnovana i prva školska ustanova – Školski centar Raketnih snaga KoV. Na poligonu su potom ispitivane rakete raznih gabarita za potrebe svih vidova i rodova. U istoriji Kapustinovog Jara 16. mart 1962. godine zapisan je kao posebno važan. Tog dana Kapustin Jar je postao kosmodrom, jer je tada lansiran satelit Kosmos-1. Posle toga s ovog kosmodroma lansirane su serije istraživačkih satelita za koje je korišćena raketa nosač lake klase iz serije Kosmos. Od 1969. do 1976. godine obavljeno je deset lanisranja iz programa Interkosmos (rakete Kosmos – 2 i Kosmos – 3M).  

Poslednje orbitalno lansiranje s poligona obavljeno je 19. juna 2008. godine kada je raketa Kosmos-3M lansirala šest satelita za vezu američke telekomunikacione kompanije Orbcomm (Nju Džerzi). Leta 2019. godine objavljeno je da će lansirna rampa za kosmičke letove biti zatvorena krajem 2020. godine.

Za vreme eksploatacije Kapustinovog Jara kao kosmodroma, od 1961. do 2008. godine, lansirana je 101 raketa  kojima je poslato u kosmos 106 kosmičkih uređaja raznih namena. Uspešno je obavljeno 85 lansiranja, što se može smatrati izvanrednim rezultatom jer Kapustin Jar nije u osnovnoj nameni bio predviđen za kosmodrom. Posle raspada SSSR obavljena su samo dva orbitalna lasniranja, dok se redovan istraživački rad, ali i bojeva gađanja, redovno obavljaju.

Nuklearna istraživanja

Od 1957. do 1962. godine lanirano je deset raketa u sklopu programa nadzemnih nukelarnih proba. U tu svrhu korišćen je Raketno-istraživački poligon. Izvršeno je minimum jedanaest nuklearnih eksplozija na visinama od 300 metara do 5,5 kilometara. Ukupna snaga aktiviranog materijala iznosi približno 65 bombi bačenih na Hirošimu.

Pored atomskih proba, za potrebe ispitivanja do sada je lansirano i uništeno 24.000 vođenih raketa, ispitano 177 modela razne tehnike i uništeno 619 raketa RSD -10 Pionir (SS-20 mod.1 Saber, sablja). Godine 1994. u sastav Centra ušao je i poligon snaga PVO koji je bio izgrađen u blizini glavnog poligona tokom 1950-1951. godine.

Oktobra 1998. godine Četvrti državni centralni poligon preformiran je u Četvrti državni centralni intervidovski poligon. Te godine poligon Sari-Šagan koji se nalazio u jugoistočnom Kazahstanu pod zakupom RF, detaširan je iz sastava PVO i potčinjen Centru. Nastavljena je dalja koncentracija snaga i sredstava pa je 1999. godine na Kapustin Jar prebaziran sastav 11. državnog naučno-istraživačkog poligona Emba (poligon PVO KoV) koji se nalazio takođe u Kazahstanu. 

Četvti centar, a s njim i Kapustin Jar, nastavljaju s naučno-istraživačkim uspesima, upravo zahvaljujući koncentraciji znanja i sredstava, ali i novoproklamovanoj nuklearnoj strategiji Ruske Federacije.

Tako je 12. aprila prošle, 2024. godine s ovog poligona uspešno lansirana interkontinentalna balistička raketa mobilnog kopnenog sistema, a u sredstvima masovnog komuniciranja često se spominje kao mesto odakle se može lansirati i Orešnik, raketa koja je u javnosti poprimila mitska svojstva.

Spomenimo i pikanteriju koja opštepoznata u Rusiji. Rakete se, kao što znamo, prave od vrhunskih, nerđajućih materijala. Njihovi delovi prilikom odbacivanja padaju kilometrima duž trajektorije leta, pa se stranovnici naselja oko kosmodroma mogu pohvaliti izvanrednim krovovima na garažama, pomoćnim objektima, a veštiji i čamcima, prikolicama, itd. Vremenom je sakupljanje tih delova postalo i unosan posao, sve dok ga vlada nije zabranila.