Treći svetski rat više se ne pominje samo u katastrofičnim prognozama, već sve češće ulazi u javne nastupe zapadnih generala, političara i vojnih analitičara. Rat u Ukrajini nije završen, Bliski istok je zahvaćen direktnim sukobom Sjedinjenih Država i Irana, dok se pritisak oko Tajvana povećava iz godine u godinu. Politički magazin The Week ocenjuje da mogućnost globalnog rata više nije samo spekulativna ili hipotetička.
Atmosfera nepoverenja, straha i otvorenog neprijateljstva među velikim silama smanjuje prostor za povlačenje i povećava opasnost da jedan regionalni rat povuče za sobom nekoliko drugih. Zapadne zemlje istovremeno ubrzano podižu vojne budžete, obnavljaju zalihe, šire proizvodnju municije i pripremaju stanovništvo za mogućnost sukoba većih razmera. Rusija je potpuno preusmerila privredu prema ratnim potrebama, Kina širi mornaricu, raketne snage i nuklearni arsenal, dok Iran pokazuje da može da ugrozi američke baze i energetske rute širom Bliskog istoka.
Svaka od tih kriza još može ostati ograničena, ali njihovo istovremeno razvijanje stvara situaciju u kojoj Sjedinjene Države više ne mogu bez velikog napora da vode rat na više udaljenih pravaca. Upravo tu zapadni vojni krugovi vide najveću opasnost: trenutak u kojem bi američki ulazak u kopneni rat protiv Irana otvorio prostor Kini da deluje prema Tajvanu, dok bi Rusija pojačala pritisak u Evropi. Globalni sukob u tom scenariju ne bi počeo formalnom objavom rata, već spajanjem nekoliko regionalnih frontova koje više niko ne bi mogao da razdvoji.
Časopis The Week se poziva na istraživanje koje je Politiko sproveo među više od 2.000 ispitanika u Sjedinjenim Državama, Kanadi, Velikoj Britaniji, Francuskoj i Nemačkoj. Velika većina anketiranih smatra da svet postaje opasniji i da je izbijanje trećeg svetskog rata u narednih pet godina verovatno.
Takvo raspoloženje ne predstavlja vojnu prognozu niti dokaz da je veliki rat neizbežan. Pokazuje, međutim, koliko se promenila percepcija zapadne javnosti posle višedecenijskog perioda u kojem se sukob velikih sila smatrao gotovo nezamislivim. Nuklearno odvraćanje i dalje ograničava odluke država. Istovremeno, upravo vera da protivnik neće rizikovati nuklearni rat može podstaći političke i vojne vrhove da sve agresivnije deluju ispod zamišljene granice potpune eskalacije.
Tri fronta koja bi mogla da se spoje u jedan rat
Bivši zamenik vrhovnog komandanta savezničkih snaga NATO-a u Evropi (DSACEUR), britanski general Ričard Širef, upozorio je da u zapadnoj vojnoj zajednici postoji uverenje da Kina i Rusija neće propustiti priliku ukoliko Sjedinjene Države budu uvučene u veliki kopneni rat na Bliskom istoku.
Prema toj proceni, američka vojska bila bi prinuđena da istovremeno štiti baze, pomorske rute i saveznike, održava snažno prisustvo u Evropi i odvraća kinesku operaciju protiv Tajvana. Problem nije samo broj vojnika, aviona i ratnih plovila, već količina precizne municije, presretača, raketnih motora, rezervnih delova i obučenih posada potrebnih za nekoliko ratova visokog intenziteta.
Rat protiv Irana već pokazuje koliko brzo mogu da se troše skupi sistemi. Američke snage koriste presretače THAAD i Patriot, mornaričke rakete, krstareće projektile i avionsku municiju, dok Pentagon traži desetine milijardi dolara za obnavljanje zaliha. Iran je izgubio deo regionalnih saveznika i pretrpeo velike udare, ali nije pokazao očekivani slom. Teheran je uspeo da ugrozi američke baze u više država, primora Pentagon da širi logističku mrežu i pretvori Ormuski moreuz u sredstvo ekonomskog pritiska.
Zatvaranje ili ozbiljno ometanje plovidbe kroz Ormuz ne pogađa samo Sjedinjene Države. Posledice osećaju Kina, Evropa, Japan, Južna Koreja i čitavo globalno tržište energenata. Teheranu nije potrebno da potpuno zaustavi svaki tanker. Dovoljno je da podigne rizik, cenu osiguranja i troškove transporta, dok raketama, dronovima, minama i brzim čamcima održava mogućnost novog napada.
Takva sposobnost iznenadila je deo zapadnih analitičara koji su Iran procenjivali gotovo isključivo kroz broj aviona, tenkova i velikih ratnih plovila. Iranska strategija zasniva se na raspoređenim raketnim snagama, podzemnim objektima, velikom broju dronova i mogućnosti udara na relativno slabo zaštićenu mrežu američkih baza.
Kina bi u slučaju produženog američkog angažovanja na Bliskom istoku mogla da proceni da je nastao najpovoljniji trenutak za pritisak na Tajvan. Takva operacija ne bi morala odmah da počne klasičnim iskrcavanjem. Pomorska blokada, zatvaranje vazdušnog prostora, raketni udari, sajber napadi i presecanje komunikacija mogli bi da prethode invaziji ili čak da posluže kao pokušaj da se Tajpej prisili na političke ustupke bez velikog desanta.
Američki vojni planeri godinama posmatraju 2027. kao važnu tačku u razvoju sposobnosti kineske vojske. Godina se često povezuje sa rokom do kojeg bi kineske snage trebalo da budu spremnije za izvođenje složene operacije protiv Tajvana. To ne znači da je Peking doneo odluku da napadne upravo 2027. godine. Rok više govori o proceni sposobnosti nego o poznatom datumu rata, ali se u Vašingtonu sve češće koristi za ubrzavanje nabavki, raspoređivanje snaga u Pacifiku i jačanje regionalnih saveza.
Rusija bi u takvom trenutku mogla da iskoristi američko razvlačenje između Pacifika i Bliskog istoka. Ne mora nužno da pokrene napad na državu NATO-a da bi povećala pritisak. Dovoljno bi bilo proširiti operacije u Ukrajini, pojačati aktivnosti u Baltičkom i Crnom moru, rasporediti dodatne raketne sisteme ili stvoriti krizu na jednom od osetljivih pravaca na severu Evrope.
Baltička trijada, Poljska i Finska već se pripremaju za mogućnost direktnog sukoba sa Rusijom. Grade se utvrđenja, postavljaju protivtenkovske prepreke, obnavljaju skloništa i razvijaju planovi za bržu mobilizaciju stanovništva i rezervnog sastava. Takve mere mogu da ojačaju odvraćanje, ali istovremeno učvršćuju atmosferu u kojoj obe strane očekuju napad. Svaka velika vežba, premeštanje jedinica ili incident u vazduhu tada se posmatra kao mogući uvod u stvarnu operaciju.
Zapad već govori jezikom velikog rata
Generalni sekretar NATO-a Mark Rute izjavio je da Zapad mora biti spreman za rat razmera kakve su iskusile generacije baka i deka današnjih Evropljana. Takva poruka predstavlja mnogo više od rutinskog poziva na veće izdvajanje za odbranu. Rute praktično priprema javnost za dugotrajan sukob, masovnu mobilizaciju industrije, velike ljudske gubitke i poremećaje svakodnevnog života. Zapadne vlade decenijama su građanima obećavale profesionalne vojske koje ratuju daleko od kuće, dok se sada ponovo govori o rezervistima, skloništima, zalihama i otpornosti čitavog društva.
Rat u Ukrajini potpuno je promenio evropski politički pejzaž. Države koje su smanjivale vojsku sada ponovo uvode ili razmatraju obavezno služenje, fabrike koje su proizvodile male količine granata prelaze na rad u više smena, a vojni budžeti rastu brže od mnogih civilnih rashoda. Sjedinjene Države, Rusija i Kina istovremeno modernizuju nuklearne snage. Razvijaju se nove interkontinentalne rakete, podmornice, bombarderi i sistemi ranog upozoravanja, dok sporazumi koji su nekada ograničavali arsenale slabe ili nestaju.
The Week ocenjuje da je borba velikih razmera između Sjedinjenih Država i labave kinesko-rusko-iranske osovine već u punom jeku. Ta formulacija ne znači da tri zemlje čine jedinstveni vojni savez sa zajedničkom komandom i obavezom da ratuju jedna za drugu. Moskva, Peking i Teheran imaju različite interese, probleme i nivoe međusobnog poverenja. Povezuje ih protivljenje američkoj dominaciji, trgovinska i vojna saradnja, kao i želja da Vašington bude istovremeno opterećen na više pravaca.
Sjedinjene Države sa druge strane povezuju NATO, saveze u Pacifiku, Izrael i partnerske države Bliskog istoka. Globalno suprotstavljanje već postoji kroz sankcije, tehnološke zabrane, trgovinske ratove, isporuke oružja, sajber operacije, posredničke sukobe i nadmetanje za kontrolu energetskih i pomorskih ruta.
Najopasniji trenutak nastao bi kada jedna strana zaključi da protivnik više nema dovoljno snage ili političke volje da odgovori na još jednu krizu. Kina bi mogla da proceni da su američke snage previše zauzete Iranom, Rusija da je NATO ostao bez municije, dok bi Teheran mogao da zaključi da Vašington neće rizikovati dodatne gubitke. Pogrešna procena takve vrste može da pokrene lanac odluka koji nijedna strana prvobitno nije planirala. Lokalni napad izaziva odgovor, odgovor uvlači saveznika, saveznik otvara drugi front, dok pokušaj odvraćanja postaje stvarna priprema za širi rat.
Treći svetski rat zato možda neće ličiti na 1939. godinu niti će početi jednim jasno prepoznatljivim događajem. Njegov početak (ako već nije u toku) mogao bi da bude utvrđen tek naknadno, kada se pokaže da ratovi u Ukrajini, Iranu i oko Tajvana više nisu odvojeni, već delovi iste borbe za globalni raspored moći.
