Svojevremeno smo u tekstu ”Linija razdvajanja” predstavili najpoznatije fortifikacijske prepreke napravljene pred Drugi sv. rat. Svima njima bile su zajedničke impresivne dimenzije, milioni kubnih metara građevinskog materijala i uverenje da će već svojom pojavom zaustaviti ili odvratiti protivnika. Unutar i ispod njih nalazili su se mali gradovi, potpuno autonomni, sa minijaturnom železnicom, spavaonicama, bolnicama, magacinima, agregatima, kuhinjama, svojim izvorima tekuće vode itd.
Još nešto im je zajedničko: nijedna nije ispunila svoju namenu niti je opravdala uložena basnoslovna sredstva! Ili su zaobiđene, ili napuštene, pa i uništene od strane neprijatelja koji je, u međuvremenu ovladao nadmoćnim rušilačkim sredstvima. Neke od njih žive danas uspešan turistički život kao spomenik nekadašnjih iluzija.
Na Istočnom frontu izdvajale su se dve odbrambene linije, građene u prepoznatljivom nemačkom maniru megastruktura. To su Istočni i Pomeranijski bedem. I u ruskom rečniku taj izraz (nem. wall, rus. вал) znači isto i često se pojavljuje kao toponim. Između zadejstvovanja ova dva bedema i provere u frontovskom ratu prošlo je gotovo godinu i po dana, a rastojanje među njima bilo je više od hiljadu kilometara.
Kada je Crvena armija savladala Istočni bedem, prešla je veliki put uništivši grupu armija ”Centar”, izbila na Vislu, a zatim i na Odru. Zato je Pomeranijski bedem, kada je došao trenutak da se pokaže u svojoj moći, bio samo jedna od nekoliko linija koje su poslužile samo da se uspori nezadrživo napredovanje ka Berlinu. To je dovoljan razlog da ih proučimo.
Istočni bedem
Linija Panter-Votan (Panther-Wotan, Panther-Stellung), ili Istočni bedem (Ostwall) bila je strateška odbrambena linija izgrađena snagama Vermahta u jesen 1943. godine. Ona je bila podeljena na dva dela: ”Panter” i ”Votan”. Protezala se linijom Narva – Pskov – Vitebsk – Orša – Sož – srednji tok reke Dnjepar (strateška osnovica) – reka Moločnaja (Mlečna). Ovaj odbrambeni položaj bio je najpre formiran na južnom frontu u zoni dejstva grupa armija ”Sever” i ”Centar”.
Po ambicioznoj zamisli Hitlera, to je trebalo da bude barijera koja bi zaštitila Evropu od boljševizma. Južni deo, ”Votan”, koji je počinjao kod Smolenska i protezao se do Crnog mora, većim delom se oslanjao na prirodne prepreke – desnu obalu Dnjepra i njegovih velikih pritoka sve do Azovskog mora.
Na severu su utvrđenja podignuta od reona Vitebska uključujući dva pojasa odbrane: prvi je išao obalama Pskovskog jezera i reka Velike, Pskove i Čerehe; drugi pojas se protezao zapadnom obalom reke Velike i reke Narove do Baltičkog mora u oblasti Narve. Među glavnim elementima odbrane nalazili su se protivtenkovski rovovi, eskarpe i kontraekarpe, minska polja, područja bodljikave žice sa raznim preprekama i utvrđene otporne tačke s mitraljeskim gnezdima. Sama gradnja pokrenuta je naređenjem od 11. VIII 1943. godine. Ova dva dela predstavljala su celinu i zaista su presecala celom dužinom Istočni front spajajući Azovsko i Baltičko more.
Vratimo se etimologiji, odnosno nazivu. Severni sektor nosio je naziv ”Panter”, a južni ”Votan”, po vrhovnom božanstvu germanske mitologije (Odin), što je bilo u skladu s uobičajenom praksom nemačke Vrhovne komande. To ime je bilo veoma popularno zahvaljujući i Rihardu Vagneru i njegovom ciklusu ”Prsten Nibelunga”.
Zapovednik grupe armija ”Sever”, feldmaršal Georg fon Kihler, nije voleo naziv Panter-linija, smatrajući da on kod vojnika može da stvori lažan osećaj sigurnosti, kao da je reč o neosvojivoj utvrđenoj poziciji. To je bilo vreme kada iskusne frontovske borce Nemačke nije bilo ni dovoljno, a ni potrebno ohrabrivati zvučnim nazivima.
Proboj
Sovjeti su 24. avgusta 1943. godine počeli odlučujuće borbe s ciljem da pređu na desnu stranu Dnjepra i počnu širenje placdarma i ofanzivna dejstva širom ukrajinskih stepa. Posle žestokih borbi nemačka komanda bila je primorana da već 15. septembra odstupi do same reke.
U sklopu Černigovsko-poltavske napadne operacije snage Centralnog, Voronješkog i Stepskog fronta izašle su na Dnjepar i zaposele mostobran na zapadnoj obali. Tokom jeseni 1943. godine sovjetske snage nisu se zaustavljale pa je 23. oktobra Četvrti ukrajinski front (ranije Južni front) zauzeo Melitopolj (veliki grad u Zaparoškoj oblasti) što je značilo i urušavanje linije na jugu.
Snage ovog fronta napale su sa 311.000 ljudi, 557 tenkova i 47 samohodnih oruđa, uz 134 bombardera (66 noćnih) i 337 lovaca Osme vazduhoplovne armije. Uskoro je ova linija ostala u pozadini Crvene armije koja je hrlila na Zapad kroz južni i centralni deo Istočnog fronta. Tokom oktobra mostobrani su prošireni i osigurana su dva velika područja – u reonu Kijeva i Kremenčuga. Od njih je počelo oslobađanje ”desnoobalske Ukrajine” (Правобережнaя Украинa), kako je ona nazivana u vojnoj terminologiji Sovjeta. ”Istočni bedem” u koji je polagano mnogo nada probijen je baš na centralnom delu.
Šta se događalo na severu? Proboj linije ”Panter Votan” na Čerskom pravcu (oblast Pskova u Rusiji) krajem februara i početkom marta 1944. godine snagama 42. i 67. armije Lenjingradskog fronta nije odmah uspeo. Severni deo linije pokazao se vojno bolje organizovan i zaštićeniji nego južni. Stoga je Stavka donela drugu odluku pa je 21. aprila 1944. godine naredila da se formiraju najkrupnije vojne formacije za proboj kroz severne delove Nemačke. Formiran je Treći pribaltički front kojim je komandovao general-pukovnik Maslenikov (Масленников, Иван Иванович).
Njemu je uspelo da probije severni deo ”Istočnog bedema” u borbama južno od Ostrova (Pskovska oblast) 17. jula 1944. godine. Od tog vremena Istočni bedem postao je za nemačke trupe prošlost.
Pomeranijski bedem
Ova linija (Pommeranwall) nije bila klasično utvrđenje kakve su bile Mažino i njoj slične. Pomeranijski bedem bio je sastavni deo više ojačanih odbrambenih položaja strateškog značaja na liniji Nojštetin (Neustettin) – Dojč Krone (Deutsch Krone) – Krojc (Krzyż Wielkopolski) i Landberg (Gorzów Wielkopolski, Landsberg an der Warthe). Svi ti gradovi sada su u Poljskoj.
Nemački stratezi nisu imali mnogo potrebe da se dvoume oko ovog položaja jer je tu od 1932. do 1937. godine izgrađen Pomeranijski utvrđeni reon. Ostalo im je da ga osavremene i ojačaju tokom 1944. i 1945. godine, što svakako nisu ranije imali u planu. Jedan od najmarkantnijih položaja ovog pojasa bio je poznati zamak-tvrđava Šneidemil (Schneidemühl, polj. Pila).
U inženjerijskom smislu to je bio niz dugotrajnih (stalnih, kazamatskih) otpornih tačaka, ešeloniranih po dubini. Mnoštvo bunkera i raznih prepreka činili su njegovu osnovicu. Prednji kraj linije protezao se preko šumovitih uzvišenja i grebena koji su pružali povoljne uslove za maskiranje bunkera i organizovanje odbrane. Ni ova linija nije dugo potrajala.
Tokom naglog prodora Crvene armije Pomeranijski bedem je pregažen praktično u hodu 28. januara 1945. godine. Jedinice Druge gardijske tenkovske armije i Prvog beloruskog fronta su se nezadrživo uklinile u nemački borbeni poredak tokom Varšavsko-poznanske napadne operacije. Za njima su u brešu pohrlile brojne pešadijske armije šireći mesto prodora i eksploatišući uspeh gonjenjem neprijatelja.
Najveća odbrambena grupa Nemaca opkoljena je u tvrđavi Šnajdemil prvog februara. Te borbe su bile ogorčene i bez obzira na generalni proboj linije rasplamsale su se pozicione borbe u kojima su i jedna i druga strana pretrpele velike gubitke. Još jednom se pokazalo da je ratna zbilja bila mnogo surovija nego što su to stratezi u sigurnosti udaljenih štabova mogli pretpostaviti.
Sudbina Istočnog i Pomeranijskog bedema još jednom je potvrdila staro vojničko pravilo: nijedno utvrđenje nije prepreka ako ga ne brane odgovarajuće snage. Kada nestane vojska koja ga drži, i najimpresivniji bedemi postaju samo linije ucrtane na karti.
