Na koje su sve načine Amerikanci štitili svoje nacionalne interese hiljadama kilometara daleko od kuće, neugroženi od strane Vijetnamaca, možemo se uveriti na stravičinom zločinu u Mi Laju.
Masakr u Mi Laju (vijet. Thảm sát Sơn Mỹ) bio je ratni zločin koji su počinili vojnici Sjedinjenih Američkih Država u selu Mi Laj (vijet. Sơn Mỹ), okrug Son Tinh, provincija Kuang Ngaj, Južni Vijetnam. Dogodio se 16. marta 1968. godine. Bez obzira na medijsku blokadu, svet je brzo saznao za taj događaj pa je 1969. godine počeo lanac protesta. Demonstrirali su obični ljudi, ali i vrhunski svetski intelektualci kakav je bio Bertrand Rasel (Bertrand Russell) sa svojom komisijom (engl. International War Crimes Tribunal). Ona je u istoriji ostala daleko poznatija kao Raselov tribunal (engl. Russell Tribunal). Radila je samo godinu dana.
Nakon donošenja završne presude prvog decembra 1967. godine kojom je vlada SAD proglašena krivom za agresiju i genocid u Vijetnamu, ovaj precedentni tribunal je završio svoj rad. Ipak, sam model „suda građanske savesti” pokazao se izuzetno uticajnim, pa su narednih decenija pod istim imenom (Raselov tribunal II, III itd.) osnivana nova nezavisna tela koja su ispitivala kršenja ljudskih prava u Latinskoj Americi, Palestini i drugim delovima sveta
Američke trupe su počinile masakr nad civilnim stanovništvom sela Mi Laj, Bin Tej i Mi Ke ubivši 504 nenaoružana i bespomoćna meštanina uključujući 210 dece: 50 mlađih od tri godine, 69 između četiri i sedam godina i 91 između osam i dvanaest godina. Mnoge žrtve su mučene pre nego što su ubijene, a žene su grupno silovane.
Zločin je izazvao međunarodno negodovanje i postao jedan od najpoznatijih i najsimboličnijih događaja Vijetnamskog rata. Samo jedan pripadnik OS, poručnik Viljem Keli (William Laws Calley, Jr) proglašen je krivim od strane američkog suda i osuđen je na višegodišnju kaznu; nakon što je proveo tri i po godine u kućnom pritvoru, pomilovan je (!).
Šta je bilo razlog masakra? Svestan genocid, ratna psihoza i entropija ili iživljavanje drogiranih i pijanih vojnika?
Drogiranih vojnika? Podsetimo na zvanične podatke iz američkih izvora: reč je o statistici upotrebe opijata raznih vrsta koji su u Vijetnamu bili vrlo dostupni. Samo 1969. godine izvršeno je 11.000 privođenja u vezi s drogom. Pri tom je kao poređenje korišćen podatak da do 1971. godine skoro 60% vojnika u Vijetnamu nije pušilo duvan. To je potvrđeno na osnovu izdavanja sledovanja cigareta.
Dok je samo dva procenta vojnika probalo heroin 1969. godine, dve godine kasnije, ta brojka je postala jedanaest puta veća i porasla je na 22%! Mnogi dobrovoljci među američkim vojnicima koji su odlučili da ostanu u Vijetnamu tokom druge ili treće rotacije pripisali su to dostupnosti različitih vrsta i stepena „trave“, ali i ogromnom pritisku na svest i savest. Jednostavnije rečeno – mnogi nisu mogli poći u bitku a da se pre toga ne „potpomognu“ nekom od brojnih vrsta droga.
To je uticalo na psihofizičko stanje i borbenu sposobnost jer je korišćenje droge dalo gotovo trenutne rezultate: dok je 16 smrtnih slučajeva od predoziranja zabeleženo među vojnicima tokom cele 1969. godine, 35 slučajeva se dogodilo u prvih 18 dana 1970. godine. Prilikom rotacije 1971. godine teestirano je svih 13.280 vojnika; njih 1400 je bilo pozitivno na heroin, mada je približno polovina zavisnika već naučila da zaobiđe tada nesavršene testove.
Naravno, praktično slobodna trgovina „supstancama“ dovela je do pada discipline i brojnih slučajeva ratnih zločina (trgovina drogom je, naravno, takođe zločin – ali svakako ne ratni). Ovo nije opravdanje, već jedan od mogućih razloga ne samo navedenog zločina već i nečega što je ubrzo postalo poznato kao „vijetnamski sindrom“.
Tako su SAD i na taj način na svojoj teritoriji osetile odloženo dejstvo rata u kome su „branile svoje nacionalne interese“.
Uvod u eskalaciju
Tokom Vijetnamskog rata, američke snage su se suočile sa žestokim otporom vijetnamskih gerilaca koje je podržavalo lokalno stanovništvo. Američka komanda je počela da svako južnovijetnamsko selo posmatra kao gerilsko uporište i počela je da primenjuje taktiku potpunog uništenja. Do kraja 1967. godine u provinciji Kuang Ngaj američke snage su uništile većinu malih brana koje su stanovnici koristili za uzgoj pirinča u pokušaju da liše gerilce snabdevanja hranom. Približno 140.000 ljudi je ostalo bez krova nad glavom.
Sredinom marta 1968. godine, operativna grupa Barker je dobila obaveštajne podatke da se štab i neke jedinice 48. bataljona NLF (službeni naziv: Nacionalni oslobodilački front Južnog Vijetnama – National Liberation Front for South Vietnam, popularno Vijetkong) nalaze u seoskoj zajednici Mi Laj (područje koje su Amerikanci nazvali „Pinkvil“). Planirana je operacija uništenja štaba, kojoj je dat veliki značaj jer je 48. bataljon do tada uspešno izbegavao direktnu borbu sa američkim jedinicama.
Prema planu komande, četa C („Čarli“), prvog bataljona dvadesetog pešadijskog puka pod komandom kapetana Ernesta Medine trebalo je da se iskrca helikopterima zapadno od naselja; druga četa je trebalo da blokira naselje sa severa, a treća, ako je potrebno, da pojača četu C ili da se iskrca na drugom mestu. Do tada četa C je bila angažovana samo u patrolama i postavljanju zaseda (uglavnom bez uspeha) tokom kojih je pretrpela gubitke od zamki i mina.
Narednik Džordž Koks poštovan u četi, poginuo je 14. marta. Na komemoraciji je kapetan Medina održao govor čija je opšta suština bila potreba za osvetom. Pre operacije vojnicima je rečeno da je selo okupirano od strane Vijetkonga spremnog da pruži žestok otpor i da se ne očekuju civili. Informacija je dobijena nepoznatim kanalima i ona je potvrđivala da će meštani tog jutra krenuti na pijacu, tako da će selo biti posednuto samo borbenim sastavom.
Za vojnike čete C, ovo je trebalo da bude prvi ozbiljniji sukob i prilika da osvete svoje pale drugove. Medina je takođe naredio spaljivanje svih kuća, ubijanje stoke i uništavanje useva kako bi sprečili neprijatelja da eksploatiše ovu imovinu. Operacija je počela ujutru 16. marta 1968. godine. Nakon petominutne pripremne artiljerijske baražne vatre, četa je desantirana u blizini sela. Ispostavilo se da u naselju nije bilo neprijateljskih vojnika; mala lokalna jedinica milicije napustila je selo odmah pošto je uočila dolazeći desant.
Bez obzira što meštani nisu pružili nikakav otpor vojnici su otvorili vatru po radnicima na pirinčanim poljima. Oni se nisu sklonili jer je pojava kolona američkih vojnika bila uobičajena i bez incidenata. Oko osam sati ujutru četa je započela napredovanje ka selu, održavajući stalnu vatru.
Vojnici su počeli da bacaju granate u kolibe i pucaju na goloruke civile. Grupe onih koje su se posakrivali u jarcima pored puta smesta su pobijene rafalima. Veća grupa od pedeset seljaka koja se krila u jami na drugom kraju sela streljana je po naređenju komandanta prvog voda poručnika Vilijama Kelija. Oko sto zarobljenika takođe je ubrzo postreljano. Isto je urađeno i u susednom selu Bin Taj.
Otpor masakru
Nisu svi vojnici čete učestvovali u ubistvima. Mnogi su stajali po strani, a jedan vojnik je sebi pucao u nogu kako bi bio evakuisan medicinskim helikopterom. Od sto američkih vojnika koji su ušli u selo njih trideset je učestvovalo u ubistvima. Hju Tompson, pilot izviđačkog helikoptera iz čete B u sastavu 123. vazduhoplovnog bataljona, koji je posmatrao događaje iz vazduha, sleteo je svojim „OH-23“ između grupe vijetnamskih seljana koji su se krili u improvizovanom skloništu od bombi i američkih vojnika koji su hteli da ih ubiju.
Tompson je naredio strelcu i inženjeru leta da otvore vatru na američku pešadiju ako neko pokuša da ubije Vijetnamce! Tompson je zatim pozvao helikoptere da evakuišu ranjene Vijetnamce; njih jedanaest je evakuisano, a još jedno dete je pronađeno u kanalu za navodnjavanje gde su ležali mrtvi i smrtno ranjeni.
Ovaj događaj bilo je nemoguće zataškati već u samoj trupi, bez obzira na nivo discipline i zastrašivanja učesnika. Vest se brzo proširila uz mnoštvo glasina koje su dodatno svojom nejasnoćom povećavale napetost. U martu 1969. godine, Ronald Ridenur, koji je čuo priče o zločinu tokom svoje službe u Vijetnamu, kao demobilisan poslao je pisma u kojima je opisao šta zna. Pisma su adresirana na predsednika Niksona, Pentagon, Stejt department i brojne članove Kongresa.
Njegova pisma su ignorisana, i ko zna šta bi se s njima dogodilo da nisu privukla pažnju kongresmena Morisa Odela, čiji je stav na kraju doveo do otvaranja nove istrage. Prikupljeni dokazi bili su dovoljni da se poručnik Vilijam Keli pozove iz Vijetnama i da se u septembru protiv njega podigne optužnica za ubistvo civila.
Nezavisno od toga, redov Tom Glen iz 11. lake pešadijske brigade napisao je pismo novom komandantu američkih snaga u Vijetnamu, generalu i komandantu oklopnih snaga Krejtonu Abramsu, tražeći istragu. Istraga je dodeljena majoru Kolinu Pauelu. Zastanimo ovde za trenutak. Da, to je onaj Kolin Pauel „s epruvetom“ i tvrdnjom da Irak pravi atomsko oružje. Da se ne zaboravi: on je kao državni sekretarpred Savetom bezbednosti UN petog februara 2003. godine pokazivao bočicu sa belim prahom kao vizuelni rekvizit da bi ilustrovao pretnju od iračkog biološkog oružja (antraksa). Ispostavilo se da su ključni obaveštajni podaci na kojima se taj govor zasnivao bili potpuno netačni i izmišljeni, a u samom Iraku nikada nije pronađeno oružje za masovno uništenje.
U svakom slučaju, Pauel je naučio da laže već u Vijetnamu; izvestio je da u selu Maj Laj nisu pronađeni dokazi o „nepotrebnim masakrima“ i da su „odnosi između Prve pešadijske brigade i vijetnamskog naroda odlični!“. Tokom intervjua kod Larija Kinga 2004. godine odgovorio je:
„Mislim, bio sam u jedinici koja je bila odgovorna za Mi Laj. Stigao sam tamo nakon što se Mi Laj dogodio. Dakle, u ratu se takve užasne stvari dešavaju s vremena na vreme, ali ih i dalje treba osuditi” (I mean, I was in a unit that was responsible for Mỹ Lai. I got there after Mỹ Lai happened. So, in war, these sorts of horrible things happen every now and again, but they are still to be deplored). Pauel je tada sproveo površnu istragu i u zvaničnom izveštaju zaključio da su odnosi između američkih vojnika i vijetnamskog naroda „odlični”, a da su optužbe o zlostavljanju neosnovane. Masakr u Mi Laju je nakon toga ostao skriven od javnosti još godinu dana.
Vest je prošla praktično nezapaženo od strane medija, a događaji u Mi Laju ostali su nepoznati široj javnosti sve do 12. novembra 1969. godine, kada je nezavisni novinar Sejmur Herš izvestio da je Keli optužen za ubistvo 109 vijetnamskih civila. Ova vest je postala senzacija, koju su preuzeli svi vodeći američki mediji. Nakon ovoga, istraga i suđenje više nisu mogli biti skriveni od javnosti.
Fotografije ratnog reportera Ronalda Heberlea, koji je bio svedok zločina, postale su široko poznate. Ne zaboravimo da je proboj zavere ćutanja značajno pomogla situacija u SAD. Sve je tih godina uzavrelo usled militarističke politike tadašnje vlade i predsednika. Pokreti „Snaga cveća“ (Flower Power) sa svojom „decom cveća“, „Crna moć“ (Black Power) i brojni veterani sa svojim porodicama presudno su uticali da se čuje istina.
Broj žrtava
Tačan broj civilnih žrtava u Mi Laju nije poznat. Procene se kreću od 200 do 550 (sovjetski izvori često navode 567). Spomenik u selu navodi imena 504 žrtve, starosti između jedne i 82 godine, uključujući: 173 dece, 182 žene (17 trudnica), 60 muškaraca starijih od 60 godina i 89 muškaraca mlađih od 60 godina. Prema zvaničnim podacima SAD, broj poginulih bio je 347. Pored toga, jedan američki vojnik i najmanje dva pripadnika Vijetkonda su ubijeni 16. marta (njihova tela i oružje pronađeni su severno od sela).
Odjek na filmu
O Vijetnamu je, kako smo naveli, snimljeno mnogo filmova i serija; oko 160 celovečernjih umetničkih filmova, gotovo sto dokumentarnih, antologijskih ostvarenja i do dvadeset kapitalnih serijskih projekata. Događaju u Mi Laju posvećana su četiri dokumentarna filma koje svakako treba pogledati:
- „My Lai“ (2010), snimljen u produkciji prestižnog serijala American Experience na američkoj mreži PBS.
- „Four Hours in My Lai (1989), britanski dokumentarac poznat i kao „Remember My Lai“.
- „The Whistkeblower of My Lai“ (2018), posvećen pilotu koji je zaustavio pokolj i prijavio zločin.
- „The Interwiew“ (1970) dokumentarni film Ričarda Stika, razgovor s jednim od učesnika koji je priznao učešće u masakru.
- „The Ghost of My Lai“ (2010), francuski dokumentarni film koji prati rad fotografa Rona Heberlija koje su prikazale zločin.
- „My Lai Four“ (2010) je italijanski igrani film Paola Bertole koji predstavlja jednu od retkih direktnih dramatizacija ovog zlodela. Prošao je prilično nezapaženo i dobio je mešovite kritike.
Najpresudniji uticaj ovog neverovatnog događaja bio je na filmove koji su ušli u antologiju najboljih filmova o Vijetnamu: „Platoon“ (Vod) Olivera Stona, vijetnamskog veterana i „Casualities of War“ (Žrtve rata) Brajana de Palme iz 1989. godine.
Kako se može videti – umetnici nisu ćutali.
