Na udaljenim ostrvima Južnog kineskog mora i danas se nalazi sovjetsko oružje čija istorija počinje u Drugom svetskom ratu. Vijetnam ga nije zadržao samo zbog tradicije, niti je reč o muzejskim eksponatima ostavljenim na nekadašnjim vojnim položajima. Deo tih sistema još pripada ostrvskoj odbrani, uprkos tome što su njihovi originalni konstruktori teško mogli da zamisle takvu upotrebu osam decenija kasnije. Vijetnamska vojska pronašla je način da sačuva ono što je na zastareloj tehnici još korisno, bez potrebe da održava sve njene prvobitne mehanizme.
Takvo rešenje nastalo je iz sasvim praktičnih problema koje donosi služba na malim ostrvima. Slana voda i tropska klima ubrzavaju koroziju, dopremanje rezervnih delova zahteva pomorski transport, a na pojedinim položajima gotovo da nema prostora za kretanje oklopnih vozila. Vojni inženjeri zato su početkom devedesetih počeli da preispituju kako da iskoriste postojeće naoružanje, umesto da ga jednostavno otpišu. Rezultat je jedna od neobičnijih prenamena sovjetskog tenka T-34-85, čiji topovi i danas imaju mesto u vijetnamskim obalskim utvrđenjima.
Tenk je izgubio gusenice, ali je zadržao top od 85 mm
Vijetnam koristi kupole T-34-85 ugrađene u betonske vatrene položaje na ostrvima arhipelaga Spratli, koji Vijetnam naziva Truong Sa. Sa tenkovskog trupa uklanjaju se kupola i pripadajuće naoružanje, nakon čega se komplet postavlja na posebno izrađenu betonsku osnovu. Time se zadržavaju oklopna zaštita posade, mogućnost usmeravanja topa i glavno naoružanje, dok motor, transmisija, gusenice i ostatak vozila više nisu potrebni.
U središtu ove konstrukcije nalazi se top ZiS-S-53 kalibra 85 mm, isti tip oruđa kojim je T-34-85 bio naoružan tokom završnih operacija Drugog svetskog rata. Njegova prvobitna namena bila je borba protiv oklopnih vozila i utvrđenih položaja, ali u vijetnamskoj službi dobio je zadatak neposredne obalske odbrane. Na odgovarajućim udaljenostima i dalje može da ugrozi desantne čamce, laka oklopna vozila i druga manja plovila koja se približavaju ostrvu.
Pojedine kupole imaju dodatne zaštitne zaklone, kojima se položaj prikriva od osmatranja sa mora. Betonsko postolje ujedno obezbeđuje stabilnu osnovu za gađanje, bez mehaničkih problema koje bi izazvalo dotrajalo tenkovsko podvozje. Takva utvrđenja nisu zamena za savremene obalske raketne sisteme, već relativno jednostavno sredstvo za neposrednu zaštitu ostrva od pokušaja iskrcavanja.
Kako je korozija dovela do neobične modernizacije
Prvi T-34 upućeni su na vijetnamska ostrva 1979. godine, kada je jedan broj tenkova raspoređen na Bač Long Vi u Tonkinškom zalivu. Tokom narednih godina vozila su prebacivana i na udaljena ostrva Spratlija, a od 1984. njihovo dopremanje postalo je organizovaniji deo jačanja obalske odbrane. Tenkovi su najpre železnicom transportovani iz severnog dela zemlje prema obali, odakle su ih vojni brodovi prevozili do ostrvskih garnizona.
Njihova eksploatacija ubrzo je otkrila ozbiljne teškoće. Dugotrajno izlaganje slanom vazduhu oštećivalo je pogonske i mehaničke sklopove, dok su svakodnevno održavanje i remont zahtevali opremu koju nije bilo lako dopremiti na udaljene položaje. Do početka devedesetih veliki broj vozila više nije mogao pouzdano da se kreće, iako su njihove kupole i topovi ostali upotrebljivi.
Tokom savetovanja Ministarstva odbrane u aprilu 1993. godine, tadašnji komandant 83. inženjerijskog puka Hoang Kjen predložio je da se na većim ostrvima zadrži manji broj pokretnih tenkova, dok bi se kupole ostalih iskoristile za izgradnju stalnih artiljerijskih položaja. Vijetnamski inženjeri razvili su opremu za podizanje i postavljanje teških kupola, koristeći prenosive mehanizme koji nisu zahtevali velike građevinske dizalice. Rešenje je zatim isprobano na ostrvu Truong Sa.
U decembru 1993. izvedeno je probno bojevo gađanje pred predstavnicima vijetnamske Ratne mornarice. Prema svedočenju učesnika koje je objavio vijetnamski list Thanh Nien, svih devet uzastopnih granata pogodilo je predviđene ciljeve, a sistem za pričvršćivanje kupole izdržao je opterećenje. Uspešno ispitivanje otvorilo je put pretvaranju dodatnih T-34 u nepokretna obalska utvrđenja.
Dva tenka još mogu da se kreću
Zanimljivo je da Vijetnam nije potpuno napustio ni upotrebu kompletnih T-34. Prema podacima koje je Thanh Nien objavio u avgustu 2026, dva primerka sa brojevima 124 i 200 još su sposobna za kretanje na ostrvima Spratli. U vijetnamskim vojnim arhivama sačuvani su i snimci bojevih gađanja, popravki i održavanja tenkova tokom višedecenijske službe.
Održavanje je zahtevalo priličnu snalažljivost. Krajem devedesetih vijetnamski tehničari razvili su poseban uređaj za zamenu topovskih cevi na ostrvima, jer standardne dizalice nosivosti sedam do osam tona nisu mogle jednostavno da se dopreme na takve položaje. Problem nije bio samo u nabavci novih delova, već i u mogućnosti da se popravka uopšte izvede bez odgovarajuće radionice.
U pojedinim pregledima vijetnamskih oklopnih snaga navodi se približno 45 preostalih T-34-85. Ta brojka, međutim, uključuje starije procene rezervnih i školskih vozila i ne predstavlja potvrđen broj danas pokretnih tenkova. Deo preostalih primeraka nalazi se u skladištima, dok su kupole drugih već decenijama ugrađene u obalske položaje.
Od Drugog svetskog rata do Vijetnama: kratka priča T-34
T-34 razvijen je krajem tridesetih godina u Sovjetskom Savezu, pod rukovodstvom konstruktora Mihaila Koškina, a serijska proizvodnja počela je 1940. godine. Za tadašnje prilike predstavljao je izuzetno uspešnu kombinaciju kosog oklopa, dizel-motora V-2 od 500 konjskih snaga, širokih gusenica i snažnog topa. Prvobitna verzija T-34-76 nosila je top kalibra 76,2 mm, dok je kasniji razvoj nemačkih tenkova Panter i Tigar ubrzao uvođenje snažnijeg naoružanja.
Nova verzija T-34-85 uvedena je 1944. godine, sa većom kupolom za tri člana posade, topom od 85 mm i ukupno pet članova posade. Borbena masa dostizala je približno 32 tone, a najveća brzina na putu oko 55 kilometara na čas. T-34 učestvovao je u najvažnijim operacijama Istočnog fronta, od odbrane Moskve i bitke kod Staljingrada do prodora Crvene armije u Nemačku i završnih borbi za Berlin.
Tokom rata proizvedene su desetine hiljada primeraka, a proizvodnja T-34-85 nastavljena je i posle 1945. godine, uključujući fabrike u Čehoslovačkoj i Poljskoj. Tenk je zatim učestvovao u Korejskom ratu, arapsko-izraelskim sukobima, ratovima u Africi i Indokini. Njegova konstrukcija poslužila je i jugoslovenskim inženjerima kao osnova za razvoj domaćeg eksperimentalnog tenka „Vozilo A“ i kasnijeg projekta M-628 „Galeb“.
U Severni Vijetnam prvi T-34-85 stigli su 1960. godine, a borbeno su korišćeni od operacija u Laosu 1971, preko kasnijih sukoba u Indokini, do kinesko-vijetnamskog rata 1979. godine. Vremenom su ih u oklopnim jedinicama potisnuli savremeniji T-54, T-55 i drugi tenkovi, ali je njihovo naoružanje nastavilo da služi na položajima gde pokretljivost više nije predstavljala presudan zahtev.
