Američki senator Lindzi Grejam, jedan od najuticajnijih republikanaca i jedan od najpoznatijih ratnih jastrebova u Vašingtonu, preminuo je u subotu, 11. jula, u 71. godini. Njegova kancelarija saopštila je da je uzrok smrti bila kratka i iznenadna bolest, bez iznošenja dodatnih medicinskih detalja.
Prema dostupnim navodima, Grejam je prethodnog dana bio u zvaničnoj poseti Kijevu, gde se sastao sa ukrajinskim predsednikom Volodimirom Zelenskim i obišao pogone ukrajinske odbrambene industrije, uključujući proizvodnju bespilotnih letelica. Posle povratka u Sjedinjene Države, hitna medicinska pomoć je, prema izveštajima, konstatovala srčani zastoj.
Porodica je zatražila privatnost, dok osoblje Senata rešava organizaciona pitanja posle smrti političara koji je planirao da se u novembru ponovo kandiduje za peti mandat.
Grejam je decenijama bio jedna od najprepoznatljivijih figura američke spoljne politike. Za pristalice, bio je senator koji je verovao u američku silu, savezništva i pritisak na protivnike Vašingtona. Za kritičare, bio je gotovo savršena slika intervencionističkog Vašingtona: političar koji je iznova gurao sankcije, ratne pakete, vojne intervencije i tvrdu liniju od Iraka do Irana, od Sirije do Ukrajine.
Od Iraka do Irana: senator koji je uvek birao pritisak
Grejam je u Senat ušao 2003. godine, posle službe u Predstavničkom domu, i brzo postao deo kruga republikanaca koji su američku vojnu silu videli kao glavni instrument rešavanja kriza. Podržao je rat u Iraku, ostao branilac američkog vojnog prisustva na Bliskom istoku i godinama tražio čvršći nastup prema Iranu.
U Vašingtonu je pripadao školi koja je posle 11. septembra oblikovala veliki deo američkih ratova: više vojske, više sankcija, više pritiska, manje prostora za protivnike SAD. Njegovo ime se često vezivalo za pokojnog Džona Mekejna i Džoa Libermana, neformalnu grupu senatora koja je snažno gurala američke intervencije i vojno prisustvo širom sveta.
Irak nije bio izuzetak. Grejam je podržavao rat i kasnije upozoravao da bi povlačenje američkih trupa moglo da uruši zemlju i otvori prostor za haos. Isti obrazac video se i u drugim krizama: za njega je američko povlačenje gotovo uvek značilo slabost, a vojni pritisak znak odlučnosti.
Prema Iranu je zauzimao posebno tvrd stav. Godinama je napadao nuklearni sporazum sa Teheranom, zagovarao pretnju ili upotrebu sile i tvrdio da iranskom rukovodstvu ne treba dozvoliti da dođe do nuklearnog oružja. Tokom poslednje faze američko-izraelske agresije na Iran, Grejam je bio među političarima koji su otvoreno podržavali udare na iransku nuklearnu infrastrukturu i tražili da pritisak ne prestane ako Teheran pokuša da obnovi kapacitete.
Njegova logika bila je prosta i brutalna: Iran se ne zaustavlja pregovorima, već strahom od posledica. Kritičari su u tome videli recept za stalnu eskalaciju, u kojoj se svaka kriza pretvara u argument za novi napad.
Ukrajina kao poslednje veliko polje Grejamove politike
Dan pre smrti, Grejam je bio u Kijevu. Obišao je ukrajinske pogone za proizvodnju dronova, video sisteme kao što su „Baba Jaga“, FPV letelice i presretači za Šahede, a sa Zelenskim je razgovarao o protivvazdušnoj odbrani i sankcijama Rusiji.
Ukrajina je poslednjih godina postala jedno od glavnih polja njegove spoljne politike. Grejam je bio među najglasnijim američkim zagovornicima vojne pomoći Kijevu, oštrih sankcija Rusiji i sekundarnih mera protiv zemalja koje kupuju rusku naftu, gas, uranijum i druge energente. Podržavao je ideju da se Moskva ekonomski guši, dok se Ukrajina naoružava sve jačim zapadnim sistemima.
U maju 2023. godine našao se u centru međunarodnog skandala posle susreta sa Zelenskim, kada je objavljen montirani video u kome je delovalo da povezuje pogibiju Rusa sa ocenom da je američka pomoć Ukrajini „najbolje potrošen novac“. Kijev je kasnije objavio širi snimak i tvrdio da su te izjave bile razdvojene, ali politička šteta je već bila napravljena. Rusko Ministarstvo unutrašnjih poslova stavilo ga je na poternicu zbog izjava o ratu.
Grejam je na to reagovao u svom stilu. Nije se povukao, već je poručio da će rusku poternicu nositi kao „značku časti“. To je bila tipična Grejamova politička poza: što veći pritisak Moskve, to veća potvrda da radi ono što treba.
Izrael, Gaza i Iran: bez distance od najtvrđe linije
Grejam je decenijama bio jedan od najčvršćih američkih saveznika Izraela u Senatu. U svakoj velikoj krizi na Bliskom istoku zauzimao je poziciju koja je Izraelu davala širok prostor za vojno delovanje, dok je Iran tretirao kao centralnog neprijatelja.
Tokom rata u Gazi i šireg sukoba sa Iranom, Grejam je zastupao stav da SAD moraju stati uz Izrael bez strateškog kolebanja. Kada su se otvarale debate o američkim udarima na iranske ciljeve, blokadi, sankcijama ili nastavku pritiska, Grejam je gotovo uvek bio na strani tvrđe opcije.
U američkoj politici nije bio usamljen, ali je bio jedan od najglasnijih. Njegove izjave nisu bile uvijene u diplomatski jezik. Iran je opisivao kao režim koji se mora zaustaviti, a vojnu silu kao legitimno sredstvo da se to postigne. Protivnici takve politike smatrali su ga jednim od simbola američke navike da svaku krizu na Bliskom istoku pretvara u pitanje sile, baza, nosača aviona i udara iz vazduha.
Njegova smrt dolazi upravo u trenutku kada je Bliski istok ponovo ušao u otvorenu spiralu udara, odmazdi, blokada i pretnji, sa Iranom u centru američko-izraelske strategije pritiska.
Od Trampovog kritičara do ključnog saveznika
Grejam je 2016. bio jedan od oštrijih kritičara Donalda Trampa u Republikanskoj stranci. Kasnije je postao jedan od njegovih najpouzdanijih saveznika u Senatu, naročito u pitanjima pravosuđa, imenovanja sudija i spoljne politike.
Kao predsednik Senatskog odbora za pravosuđe imao je važnu ulogu u potvrđivanju konzervativnih sudija, uključujući Ejmi Koni Baret za Vrhovni sud SAD. Kasnije je predsedavao Senatskim odborom za budžet, ali je u javnosti mnogo češće ostajao upamćen po spoljnopolitičkim nastupima nego po budžetskim detaljima.
Njegov odnos sa Trampom bio je politički pragmatičan. Tramp je često govorio jezikom „Amerika na prvom mestu“, povremeno kritikujući skupe ratove i duge intervencije, dok je Grejam ostajao predstavnik starijeg republikanskog intervencionizma. Uprkos toj razlici, njih dvojica su se našla u zajedničkoj tački kada je trebalo pojačati pritisak na Iran, podržati Izrael ili tražiti novi paket sankcija Rusiji.
Grejam je bio dovoljno prilagodljiv da preživi promenu epohe u Republikanskoj stranci, ali nije napustio osnovnu doktrinu: Amerika mora da pokazuje silu, inače će je protivnici testirati.
Političar čija biografija prati američke ratove
Grejamova karijera gotovo se može čitati kroz američke ratove i krize poslednje tri decenije. Irak, Avganistan, Sirija, Libija, Iran, Ukrajina, Izrael, Tajvan, Rusija i Kina stalno su se pojavljivali u njegovim govorima, predlozima i pritiscima na administracije obe stranke.
Zalagao se za jaču vojsku, veći budžet za odbranu, zadržavanje američkog prisustva u kriznim regionima i kažnjavanje protivnika kroz sankcije i vojne pretnje. Kritikovao je povlačenja, pregovore koje je smatrao slabošću i svaku politiku koja je ličila na smanjenje američke uloge u svetu.
Zato njegova smrt nije samo vest o odlasku jednog senatora iz Južne Karoline. Ona zatvara karijeru političara koji je bio stalni glas za tvrđi američki nastup, od prvih godina rata protiv terorizma do najnovijih udara na Iran i rata u Ukrajini.
Za jedne, Grejam je bio pouzdan saveznik američke vojske, Izraela i Ukrajine. Za druge, bio je jedan od najupornijih ratnih huškača u Vašingtonu, čovek koji je gotovo svaku veliku krizu posmatrao kroz pitanje kako pojačati pritisak, kome uvesti sankcije i gde poslati oružje.
Na poslednjem putovanju, simbolično, bio je upravo u Kijevu, među dronovima, fabrikama oružja i zahtevima za još veću američku podršku ratu.
