Kada spomenemo Drugi sv. rat i Nemačku, najpre pomislimo na naciste, koncentracione logore i sav užas koji su za samo dvanaest godina uspeli da prirede čovečanstvu. Međutim, nije utešna fraza izrečena zarad političke korektnosti: nisu svi Nemci bili nacisti, niti su se bavili politikom. Oni koji su se bavili politikom – radnički, socijalistički i komunistički pokreti u Nemačkoj posle Prvog sv. rata bili su veoma razvijeni.
Međutim, za naciste nije postojao dijalog, niti korektna politička borba. Oni su na vlast došli manipulacijama, uličarskim tučama, ubistvima, pretnjama, hajkama pa i linčovanjem. Paljene su radnje, uništavana privatna imovina. Sve je bilo dozvoljeno samo da se Hitler dokopa vlasti. Vrhunac su bili koncentracioni logori i genocid.
Nisu samo Jevreji i komunisti bili ugroženi. Svako ko je bio slobodnomisleći čovek mogao je da računa s tim da mu život neće biti lak u totalitarnom društvu. Ovaj tekst posvećujemo ljudima koji su postali, ne svojom voljom, centralne ličnosti opusa Eriha Marije Remarka (Erich Maria Remarque). I sâm izbeglica, emigrant, on je bolje, a svakako slikovitije od mnogih istoričara opisao tragediju ljudi koji su morali da spasavaju život napuštajući zemlju čiji su bili državljani, najčešće rođeni Nemci. Romani kao što su ”Trijumfalna kapija” (Arc de Triomphe), ”Noć u Lisabonu” (Die Nacht von Lissabon), a posebno ”Senke u raju” (Schatten im Paradies, objavljen posthumno) postali su lektira emigranata celog sveta.
Shodno pozitivnom pravu tadašnje Savezne Republike Nemačke, to su lica nemačke nacionalnosti ili državljanstva koji su deportovana ili su bila prinuđena da napuste prebivalište tokom ili posle Drugog sv. rata usled neslaganja s nacističkim režimom, ali i iz drugih razloga.
Prijem takvih osoba regulisan je nemačkim Zakonom o raseljenim licima i izbeglicama (Gesetz über die Angelegenheiten der Vertriebenen und Flüchtlinge, kraće Bundesvertriebenengesetz ili BVFG) donetom 1953. godine. U njemu su definisane sledeće kategorije izbeglica:
● Proterana lica ( heimatvertriebene) su deportovane osobe i s njima izjednačena lica koja su do 31. XII 1937. godine boravila na teritorijama unutar Nemačke do tog datuma, kao i na teritorijama van njenih granica. To su i lica koja su živela na teritorijama koje su od prvog januara 1914. godine bile u sastavu Nemačke ili Austrougarske, a kasnije Poljske, Estonije, Letonije ili Litvanije, a napustila su ove teritorije pre prvog januara 1993. godine. Supružnici i potomci takođe se smatraju proteranim.
● Raseljena lica (vertriebene): osobe nemačke nacionalnosti ili državljanstva koji su pod uticajam posledica Drugog sv. rata morale da napuste svoja mesta prebivališta ili su deportovani sa teritorija istočnih regiona Nemačke zaključno sa 31. XII 1937. godine. Ova kategorija uključuje i lica koja su napustila ove teritorije posle 30. januara 1933. godine i naselila se van Nemačke zbog progona na osnovu rase, političkih, verskih ili ideoloških uverenja. Supružnici i potomci takođe pripadaju toj kategoriji.
● Prisilni doseljenici (umsiedler) su kategorija osoba nemačke nacionalnosti ili državljanastva koji su prisilno preseljeni u Nemačku s teritorija drugih zemalja kao rezultat međunarodnih ugovora zaključenih tokom Drugog sv. rata. U tu kategoriju spadaju i oni koji su pod prisilom okupacionih vlasti bili doseljeni, kao i supružnici, odnosno potomci.
● Doseljenici (aussiedler) su osobe nemačke nacionalnosti ili državljanstva koji su pre prvog januara 1993. godine napustili teritorije bivših istočnih regiona Nemačke – Gdanjska, Estonije, Letonije, Litvanije, zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza, Poljske, Čehoslovačke, Mađarske, Rumunije, Bugarske, Jugoslavije, Albanije ili Kine, osim ako nisu dobrovoljno došle u Nemačku posle osmog maja 1945. godine. Radi se o dotadašnjim folksdojčerima koji su izabrali da se ne vrate u države koje su krenule drugim ideološkim putem.
● Izbeglice iz Sovjetske zone (sowjetzonenflüchtling) jesu lica nemačke nacionalnosti ili državljanstva koji su se zatekli u sovjetskom sektoru Berlina i koji su ga napustili na razne načine pre prvog jula 1990. godine, kao i njihovi supružnici i potomci.
U ove kategorije nisu ubrojana lica koja su kao oslobođeni ratni zarobljenici, državljani zaraćenih strana, izrazili želju da se ne vrate u svoju domovinu. Stoga su njihovi slučajevi rešavani kao azilantski status, po tradicionalnim merilima međunarodnog javnog prava.
Šta je danas s njima?
Od prvog januara 1993. godine prijem nemačkih izbeglica svih navedenih kategorija smatra se zvanično okončanim. Od tog momenta Nemačka počinje prijem zakasnelih izbeglica(spätaussiedler). Reč je o etničkim Nemcima koji su do 1993. godine stizali iz država Istočne Evrope, bivšeg SSSR i Kine. Naknadno regulisanje njihovog pitanja regulisano je pomenutim zakonom koji je više puta redigovan.
Konačno, lica nemačke nacionalnosti rođena posle 31. XII 1992. godine ne pripadaju nijednoj od ovih kategorija i mogu se preseliti samo kao potomci kasnih preseljenika (abkömmlinge) ili na osnovu opštih zakona koji danas važe za sticanje nemačkog državljanstva od strane građana drugih država. Pravda je, makar formalno, ispunjena. Oni, čiji su životi bili ispunjeni patnjom, represijom i žudnjom za otadžbinom u kojoj će biti slobodni, dobili su apsurdnu satisfakciju koja ničim ne može vratiti život na koji su imali pravo.
