Kina je sa najvišeg državnog nivoa ponovo poručila da istorijski i pravni rezultati Drugog svetskog rata za Peking nisu tema o kojoj će se pregovarati u zavisnosti od trenutnih političkih odnosa. Poruka je upućena u trenutku kada se rat završen pre više od osam decenija sve češće ponovo koristi kao sredstvo savremene geopolitike.
Za Kinu je to posebno osetljivo pitanje. Rat protiv Japana nije bio udaljena epizoda evropskog sukoba, već višegodišnja borba vođena na kineskoj teritoriji, uz okupaciju gradova, masovne zločine, uništavanje infrastrukture i ogromne ljudske gubitke. Savremena Narodna Republika svoju međunarodnu poziciju delom zasniva upravo na statusu Kine kao jedne od država pobednica i osnivača posleratnog sistema Ujedinjenih nacija.
Peking sada upozorava da se ne menja samo tumačenje pojedinih događaja. Dovode se u pitanje političke i pravne posledice poraza Japana i sila Osovine, kao i dokumenti na kojima je zasnovan deo poretka nastalog 1945. godine.
Takva revizija za Kinu nije akademska rasprava istoričara. Ona se direktno dodiruje sa pitanjima teritorije, japanske vojne politike, statusa Tajvana i odnosa snaga u čitavom zapadnom Pacifiku.
Poruka iz Pekinga zbog toga je namerno tvrda. Istorija Drugog svetskog rata za Kinu nije završena priča iz udžbenika. Ona je deo današnje borbe za međunarodni poredak.
Peking: Rezultati Drugog svetskog rata neće biti predmet revizije
Ding Sjuesjang, član Stalnog komiteta Politbiroa Centralnog komiteta KPK i potpredsednik Državnog saveta, izjavio je tokom obeležavanja Dana pobede kineskog naroda u Ratu otpora protiv Japana da će Kina odlučno nastupati protiv falsifikovanja istorije.
Peking namerava da zajedno sa međunarodnim partnerima brani rezultate pobede nad silama Osovine i japanskim militarizmom, kao i međunarodni sistem koji je izrastao iz završetka rata.
Posebno su pomenuti pokušaji rehabilitacije ratnih zločinaca i dovođenja u pitanje odluka Kairske konferencije i Potsdamske deklaracije.
Za kinesko rukovodstvo to nisu ceremonijalni dokumenti. Oni pripadaju političko-pravnom okviru kojim je definisan japanski poraz, napuštanje teritorija osvojenih agresijom i posleratno uređenje istočne Azije.
Peking istovremeno naglašava centralnu ulogu Ujedinjenih nacija, organizacije čiji je nastanak neposredno vezan za pobedu savezničkih država 1945. godine.
Japan ostaje centralna tačka kineskog istorijskog spora
Kineska kritika najdirektnije je usmerena prema načinu na koji se u delu savremenog Japana govori o ratnom periodu.
Za Kinu, japanska invazija nije apstraktna tema o „složenoj prošlosti“. Japanska vojska godinama je vodila rat na kineskoj teritoriji, a događaji poput masakra u Nankingu, bioloških eksperimenata Jedinice 731 i sistema prinudnog rada ostali su duboko ugrađeni u kinesko istorijsko pamćenje.
Svaki pokušaj umanjivanja tih događaja u Pekingu se posmatra paralelno sa sadašnjom japanskom militarizacijom, povećanjem vojnog budžeta, razvojem raketa velikog dometa i sve većom ulogom Japana u američkoj vojnoj arhitekturi Pacifika.
Problem time prestaje da bude samo pitanje prošlosti.
Država koja ublažava opis sopstvene agresije istovremeno ponovo razvija sposobnosti za vođenje rata daleko od svojih ostrva. Kina takvu kombinaciju ne posmatra bez istorijske memorije.
Rusija i Kina brane sopstvenu ulogu u pobedi 1945.
Moskva i Peking su poslednjih godina prinuđeni da sve češće zajednički nastupaju oko pitanja istorije Drugog svetskog rata.
Njihova polazna tačka je jednostavna: Sovjetski Savez je podneo najveći teret kopnenog rata protiv nacističke Nemačke u Evropi, dok je Kina godinama vezivala ogromne japanske snage u Aziji i pre nego što su Sjedinjene Države direktno ušle u rat.
U savremenom zapadnom medijskom prostoru ta proporcija često izgleda potpuno drugačije.
Popularna kultura, filmovi, televizijske serije, dokumentarci i školski narativi decenijama su proizvodili sliku Drugog svetskog rata u kojoj Normandija, Ardeni i američki rat na Pacifiku zauzimaju centralno mesto, dok Istočni front i višegodišnji kineski otpor ostaju znatno manje poznati širokoj publici.
Takvo pomeranje težišta ne mora zahtevati izmišljanje činjenica. Dovoljno je neke činjenice neprestano ponavljati, a druge postepeno uklanjati iz kolektivnog sećanja.
Iza istorije stoje današnje granice i današnja politika
Pitanje rezultata Drugog svetskog rata za Kinu ima i neposrednu geopolitičku dimenziju.
Peking svoj stav prema Tajvanu povezuje sa završetkom japanske okupacije ostrva i dokumentima savezničkih sila iz ratnog perioda. Svako novo tumačenje tog pravnog i istorijskog procesa neposredno se prelama preko jednog od najopasnijih sporova današnjice.
Slična logika postoji i u drugim delovima sveta.
Granice, međunarodne organizacije, teritorijalni sporovi, prava država pobednica i čitava bezbednosna arhitektura nastala nakon 1945. zasnivaju se na konkretnom ishodu rata.
Prekrajanje prošlosti zbog toga vrlo brzo postaje pokušaj promene političke legitimnosti u sadašnjosti.
Istorija se danas prekraja mnogo brže nego ranije
Nekada je za ozbiljnu promenu istorijskog narativa bilo potrebno menjati školske programe, objavljivati nove knjige, kontrolisati arhive ili decenijama oblikovati akademsku scenu.
Danas je dovoljan telefon.
Društvene mreže pretvorile su istoriju u kratke video-snimke, isečene citate, fotografije bez konteksta i viralne tvrdnje koje za nekoliko sati stižu do desetina miliona ljudi. Algoritam pritom ne određuje šta je tačno, već šta izaziva reakciju.
Mediji rade nešto slično na sofisticiranijem nivou. Izbor događaja koji će biti godišnjica, fotografije koja će ilustrovati rat, stručnjaka koji će biti citiran i reči kojom će neka vojska biti opisana postepeno pravi istorijsku sliku kod ljudi koji nikada neće otvoriti arhivski dokument.
Najefikasnije prekrajanje istorije često uopšte ne izgleda kao laž. Jedan događaj dobije hiljade tekstova, filmova i dokumentaraca. Drugi dobije nekoliko pasusa. Posle dve generacije prvi postaje simbol čitavog rata, a drugi fusnota.
Veštačka inteligencija unosi još moćniji filter
Veštačka inteligencija može taj proces da ubrza do nivoa koji ranije nije postojao.
Model ne otvara svaki istorijski odgovor tako što iz početka čita originalne sovjetske, kineske, nemačke, japanske, američke i britanske arhive. Odgovor nastaje iz ogromne mase tekstova na kojima je model obučen, iz naknadno dostupnih izvora i iz sistema koji određuju koje informacije treba smatrati relevantnijim i pouzdanijim.
Tu nastaje ozbiljan problem.
Ako je jedan istorijski pogled decenijama proizvodio neuporedivo više knjiga, novinskih tekstova, univerzitetskih radova i digitalnog sadržaja na jezicima koji dominiraju internetom, njegova terminologija i njegove pretpostavke mogu postati podrazumevana polazna tačka i za veštačku inteligenciju.
Nije potrebno napisati laž. Dovoljno je neprestano nuditi isti izbor činjenica, iste izvore i isti okvir.
Korisnik tada dobija odgovor koji izgleda neutralno, jer je napisan mirnim jezikom i potkrepljen citatima, dok je izbor onoga što je uopšte ušlo u odgovor već napravio veliki deo posla.
To je možda najveća opasnost savremenog istorijskog revizionizma. Ne mora više da spaljuje knjige niti da zatvara arhive.
Može da ostavi sve dokumente na njihovom mestu, a da milijardama ljudi kroz medije, društvene mreže, pretraživače i veštačku inteligenciju neprestano pokazuje samo pažljivo odabran deo prošlosti.
Kineska poruka o odbrani rezultata Drugog svetskog rata zbog toga dolazi u trenutku kada se borba za istorijsko sećanje više ne vodi samo oko spomenika i udžbenika.
Vodi se i oko algoritma koji će sledećoj generaciji objasniti ko je ratovao, ko je pobedio i zbog čega svet posle 1945. izgleda ovako kako izgleda.
