Teorijski je moguće nabrojati sve ratove, sukobe, oružane konflikte ili vojne intervencije u kojima su učestvovale Sjedinjene Američke Države, ali mnogo je teškoća na putu utvrđivanja tačne brojke. Razlog nije u tome da li ima podataka ili nema. Ima ih i svi su pedantno popisani, ali je pitanje po kojoj metodologiji se oni određuju. U mnogim situacijama se puca, ginu ljudi, nanosi materijalna šteta i menjaju lokalni ili geopolitički odnosi.
Međunarodno javno pravo ima svoje definicije rata, konflikta, incindenta, zamrzavanja odnosa, ali imaju ih i države – i različito ih tumače. Vrlo teško ćete pronaći da se neka operacija koju je organizovala CIA smatra oružanim sukobom…a o takvim operacijama, koje jesu svojim mikro-obimom uticale na makro-sliku sveta i menjale sudbinu čitavih država, samo na ovom portalu pisano je dvocifren broj puta.
SAD nisu vodile na svojoj teritoriji nijedan rat kao samostalna država jer su to postale tek proglašenjem svoje nezavisnosti. Ali, do nezavisnosti 1775. godine doseljenici, kolonizatori koje danas zovemo Amerikancima, vodili su ratove na teritoriji Severne Amerike, rešeni da stvore svoju državu. I posle formalnog proglašenja SAD su vodile nekoliko osvajačkih ratova dok nisu definisale svoje granice pa su time, tehnički gledano, ratovale na tuđoj teritoriji. Stoga se ne može stati iza uobičajene floskule da se na američkoj teritoriji nije ratovalo.
Svaki od tih ratova i sukoba na severnoameričkom kontinentu zaslužuje mnogo više od nabrajanja, no mi ćemo ovde, radi preglednosti, izneti samo osnovne činjenice.
Ratovi pre sticanja nezavisnosti
Rat za nezavisnost (1775-1783)
Poznat je i kao Američki revolucionarni rat (American Revolutionary War). Vođen je između kraljevine Velike Britanije i trinaest ”Ujedinjenih kolonija”. Tokom rata, četvrtog jula 1776. godine doneta je Deklaracija o nezavisnosti (The Declaration of Independence) i proglašena samostalnost.
Francusko-indijanski rat (1754-1763)
Vođen je između kolonija Britanske Amerike i Nove Francuske, dok su matične države jedna drugoj objavile rat 1758. godine. Od regionalnog rat je izrastao u svetski, a ime se odnosi na glavnog neprijatelja britanskih kolonista: francuske snage ujedinjene s indijanskim plemenima (!). U Evropi ga zovu i Sedmogodišnji rat, a Frankokanađani Rat osvajanja.
Rat kralja Džordža (1744-1748)
To je bio deo evropskog Rata za austrijsko nasleđe. Reč je o operacijama koje su vođene u Severnoj Americi u periodu između 1740. i 1748. godine. Izdvojeni deo Rata za austrijsko nasleđe u Evropi (War of the Austrian Succession) predstavljao je treći od četiri rata u kojima su saveznici bili Francuzi i indijanska plemena.
Rat kraljice Ane (1702-1713)
Ovaj sukob dobio je ime po kraljici Ani (Queen of Great Britain, 1702-1713), suverenu Engleske (posle prvog maja 1707. godine – Velike Britanije), u vreme kad je rat vođen. Reč je o delu velike evropske preraspodele snaga, bogatstava i uticaja, rata koji je poznat kao Rat za špansko nasleđe (War of the Spanish Succession). Oslabeli Španci nisu mogli da sačuvaju velike teritorije koje su svojevremeno zauzeli. Francuzi, sa svojim indijanskim i domorodačkim saveznicima, ratovali su protiv engleskih kolonista i njihovih saveznika.
Rat kralja Vilijama (1688-1697)
Prvi veliki sukob francuskih i engleskih kolonista dogodio se kao deo još jednog, mnogo šireg evropskog sukoba u kome se više nije znalo ko s kim ratuje, protiv koga i uz čiju pomoć. Poznat je i kao Rat Velike alijanse (Grand Alliance – League of Augsburg), ali i kao Devetogodišnji rat (The Nine Years’ War), Rat Augzburške lige pa i Rat za palatinsko nasleđe (rat u nemačkom Palatinatu, kada je izumrla dinastija Pfalz). To je bilo samo povod da se nastave dinastički i otimački sukobi. Rat se proširio i na sekundarne frontove zahvatajući Irsku (Vilijamitski rat) i Ameriku. Završen je privremeno bez pobednika i predstavlja jedan od zaboravljenih, ali izvanrednih primera na kakvoj beskrupuloznosti se gradio Novi svet.
Rat kralja Filipa (1675-1678)
Ovaj sukob smatra se najkravavijim obračunom evopskih kolonista i američkih starosedelaca (Indigenous peoples of the Americas, osim Eskima i Aleuta). Dogodio se na teritoriji Nove Engleske (New England, krajnji severoistok današnjih SAD). Danas obuhvata države Mejn, Vermont, Nju Hempšir, Masačusec, Konektikat i Rod Ajlend, s najvećim gradom Bostonom. Imao je više naziva: Prvi indijanski rat, Metakomov rat, Metakometov rat i Metakomova pobuna.
Doseljenici koji su se do 1660. godine oslobodili zavisnosti od Indijanaca krenuli su u dalja osvajanja otmajući još više teritorija. Pleme Vampanoag na čelu s kraljem Filipom (Metakom) rešilo je da se odupre stvorivši savez nekoliko plemena. Uništili su nekoliko pograničnih naelja, a kolonijalna milicija je uzvratila paleći njihove useve. Kada je Filip umro otpor je sasvim prestao, uz sporadične čarke u najsevernijim delovima Nove Engleske. Smatra se da je poginulo oko tri hiljade Indijanaca i oko 600 doseljenika.
Pekotski rat (1636-1638)
Kratkotrajni, možda i najkravaviji sukob u kome su učestvovali pleme Pekot i ujedinjeni engleski kolonisti iz Masačusec Beja, Plimuta i Konektikata. Oni su saveznike potražili u indijanskim plemenima Naraganset i Mohegan (!). Pekoti su gotovo potpuno istrebljeni i prodati u roblje na Bermudskim i Karipskim ostrvima. Tako su Englezi otvorili put za potpunu kolonizaciju Nove Engleske. Tragedija plemena Pekot oslikava svu surovost evropskih kolonizatora jer je ono bilo ekonomski najmoćnije pleme u južnoj Novoj Engleskoj. Pri tom su bili vešti trgovci. Kolonizatori su im podmetali zaraze prenesene iz Evrope na koje oni nisu bili genetski niti imunološki spremni.
Anglo-pauhatanski ratovi (1610-1646)
Na različitim stranama Amerike dovršavano je istrebljivanje starosedelaca, njihova potpuna kolonizacija i socijalna degradacija. Ovi ratovi (Anglo-Powhatan Wars) predstavljaju skup tri oružana sukoba u Virdžiniji između doseljenika (kolonizatora) i indijanskih plemena koja su činila Pauhatansku konfederaciju (Powhatan Confederacy). Prvi sukob dogodio se već 1609. godine i završen je mirovnim sporazumom posle pet godina. Drugi se dogodio od 1622. do 1632. godine. Mir je potrajao četrnaest godina.
Za to vreme kolonizatori su kršili sve dogovore s Indijancima, bez namere da se zaustave u svojim pohodima. Stoga je buknuo još jedan indijanski ustanak 1644. godine. On je trajao dve godine i završio se pogibijom indijanskog lidera Opečankanoua. Godinu dana kasnije potpisan je Ugovor o srednjoj Plantaciji (Treaty Between Virginia And The Indians 1677 -Treaty of Middle Plantation). Indijanci su tako postali roblje na sopstvenoj zemlji.
Podsetimo se kako je dovršena ”pacifikacija” Indijanaca: oni su državljanstvo na svojoj teritoriji stekli tek 1924. godine (Arizona i Novi Meksiko su im to pravo priznali tek 1948. godine). Za vreme sukoba kolonizatora i Indijanaca zaključeno je 368 ugovora i svi su bili prekršeni.
Ratovi po sticanju nezavisnosti
Rat iz 1812. godine (The War of 1812)
Ovaj sukob bio je deo Šezdesetogodišnjeg rata (Sixty Years’ War, Guerre de Soixante Ans) koji je vođen od 1754. do 1815. godine za kontrolu nad severnoameričkim regionom Velikih jezera. Rat su pokrenule tada već uveliko nezavisne SAD protiv Ujedinjenog Kraljevstva i njegovih saveznika. Mlada država težila je da definiše svoja prava i granice. Borbe su bile na severnoameričkom tlu, ali i na moru kao širi odjek Napoleonovih ratova.
Amerikanci su 18. juna 1812. godine objavili rat Britaniji. Gentski sporazum iz 1814. godine nije zvanično okončao taj sukob. Kongres SAD je ratifikovao mirovni sporazum tek 17. II 1815. godine. Put ka suverenitetu za SAD još nije bio završen. Britanci se nisu formalno odrekli širih pomorskih prava, pa su se kasniji sporovi oko zaustavljanja ili pretresanja, pa i zaplene američkih brodova nastavili na lokalnom nivou sve dok SAD nisu dovoljno ojačale, a Britanija procenila da više nema interesa ni moći da utiče na stanje u tom delu sveta.
Meksičko-američki rat (1846-1848)
Amerikanci su znali kuda se treba širiti pa su krenuli ka svom južnom susedu Meksiku. Rat koji je po svojoj prirodi bio osvajački trajao je relativno kratko i završio se osvajanjem glavnog grada Meksika, pobedom SAD i potpisivanjem mirovnog sporazuma. Amerikanci su učvrstili jugozapad svoje zemlje, a u njihov posed stigle su i najbogatije teritorije – Teksas i Kalifornija. Kalifornija je danas, nezavisno od SAD, četvrta ekonomija na svetu, a Teksas sedma, odmah iza Francuske, a ispred Italije. Te dve države su i na prva dva mesta po broju stanovnika u SAD.
Američki građanski rat (1861-1865)
O njemu se zna mnogo jer je uobličio SAD kakve ih poznajemo. To je bio i najsmrtonosniji sukob na američkom tlu. Vođen je između Unije (25 severnih država) i Konfederacije (11 južnih država). U rat se dok je trajao uključila i Zapadna Virdžinija na strani Unije. Okončan je ukidanjem ropstva i očuvanjem celovitosti države. Stradalo je oko 360.000 vojnika Unije i između 260.000 i 290.000 vojnika Konfederacije.
Veliki broj žrtava je podlegao usled ranjavanja, infekcija, bolesti, gladi, itd. Ono što je za ovaj rat u vojničkom smislu reči važno često se zaboravlja. To je proces unifikacije uniforme i oružja. Prvi put se organizovano, industrijski, jedna armada može prepoznati po svojim uniformama, oružju i logistici. To je svakako doprinelo da i budući ratovi budu ne samo rešavani hrabrošću već i logistikom.
Uspon svetske sile
Špansko-američki rat (1898)
Kada su regulisali stvari ”u svom dvorištu” Amerikanci su se okrenuli spoljnim osvajanjima. Najznačajniji rat u tom smislu bio je Špansko-američki rat. On je potrajao kratko 1898. godine i definitivno je pokazao svetu da je na globalnu scenu stupila velika sila. SAD su preuzele kontrolu nad Kubom, Portorikom, Guamom i Filipinima. Dalji niz događaja poznat je i prosečnim poznavaocima istorije.
Globalni ratovi i intervencije SAD u XX i XXI veku
Prvi i Drugi sv. rat u koje su Amerikanci ušli tek kad su morali ili procenili da im odgovara ojačao je već ionako fantastičnu industrijsku bazu. To im je omogućilo da nizom zajmova i prodajom oružja dovedu u zavistan položaj druge države, postave svoje baze (o kojima smo pisali, a čiji broj je četvorocifren) i postanu ”izvoznik” demokratije, odnosno onoga što oni pod demokratijom podrazumevaju.
Nisu svi ratovi bili u vojnom smislu reči uspešni (Korejski i Vijetnamski), ali su poslužili Amerikancima da dalje razvijaju svoju vojnu moć. Ratovi u Zalivu, Afganistanu, Iraku, intervencije u Siriji, Libiji i na mnogim drugim mestima pripadaju savremenosti pa ih stoga nećemo ovde analizirati sa stanovišta istorijskog značaja pošto on tek treba da se opredmeti.
Statistika i realnost američkih vojnih intervencija
Šta se može s relativnom sigurnošću utvrditi? Gde god su tako procenili, Amerikanci su učestvovali u antiterorističkim operacijama, vazdušnim udarima, desantima, raznim vrstama intervencija, objašnjavajući to zaštitom nacionalnih interesa. Američka Kongresna istraživačka služba (Congressional Research Service – CRS) koja je osnovana 1914. godine i predstavlja trust mozgova od preko četiri hiljade zaposlenih ima najpribližniji uvid u statistiku američkih ratova, konflikata i intervencija. Sigurno je da i druge države kroz svoje naučne institute imaju slične podatke, no citirajmo izvornik jer ko će o sebi bolje znati nego sami Amerikanci?
Podaci Kongresne istraživačke službe (CRS)
Prema podacima navedenog instituta SAD su od 1798. do 2022. godine (nešto više od dva veka) izvele 469 vojnih intervencija, a čak 251 samo od 1991. godine. U ovaj broj nisu uračunate spomenute operacije koje su organizovali i sproveli službenici CIA, niti proksi sukobi. Kako vidimo SAD imaju prepunu istoriju potezanja oružja. Navike s Divljeg zapada teško je iskoreniti.
Bonus: poređenje sa drugim silama
Koliko su ratova vodile Britanija, Rusija, Osmansko carstvo i Španija
Bez ikakve zadnje misli ili tendencioznog tumačenja evo podataka koji se mogu uporediti, koliko to u društvenoj nauci ima svrhe i smisla. Oni ne mogu reći baš sve, ali neku sliku o mentalnom sklopu ljudskog roda mogu. Velika Britanija je učesvovala u preko 300 sukoba tokom tri veka (dodati na to i Englesku koja je do ujedinjenja Velike Britanije imala oko 200 ratnih sukoba).
Osmanska imperija je za šest vekova učestvovala u oko sto ratova. Španija ima impozantnu istoriju: od XV veka učestvovala je u 150 – 200 većih ratova i oružanih sukoba, ali i u stotinama kolonijalnih pohoda, osvajanja i lokalnih ratova. Rusija kojom povremeno plaše tzv. slobodni svet za deset vekova učestvovala je u 292 rata.
