Ruski stručnjak otvorio najopasniju temu: da li se neutronska bomba vraća iz zaborava?

Ruski vojni stručnjak i publicista Vladislav Šurigin otvorio je jednu od najosetljivijih tema nuklearne ere, povratak konceptu neutronskog oružja. U objavi na svom Telegram kanalu, on je ocenio da bi se u slučaju ukrajinskih raketnih udara na ruske gradove moralo razmotriti izvlačenje iz zaborava municije koja je tokom Hladnog rata izazivala posebnu pažnju, strah i političke rasprave.

Reč je o takozvanoj neutronskoj bombi, odnosno taktičkom nuklearnom oružju pojačanog zračenja. Za razliku od klasične nuklearne eksplozije, kod koje se naglasak stavlja na razorni udarni talas, toplotni efekat i širu radioaktivnu kontaminaciju, neutronsko oružje je projektovano tako da glavni efekat bude snažan tok brzih neutrona.

Šurigin je upravo na toj razlici zasnovao svoj argument. Prema njegovom objašnjenju, kod neutronske municije udarni talas je relativno mali u poređenju sa klasičnim nuklearnim oružjem, dok je zračenje glavni instrument dejstva. On tvrdi da bi takvo oružje bilo smrtonosno za živa bića u zoni dejstva, ali da bi materijalna razaranja bila manja nego kod obične taktičke nuklearne eksplozije.

„Glavna karakteristika ovog oružja je relativno mala snaga udarnog talasa i, obrnuto, snažno radioaktivno zračenje koje ubija sva živa bića u radijusu od jednog i po do dva kilometra pri upotrebi taktičke municije“, napisao je Šurigin.

Takva formulacija pokazuje zašto je neutronsko oružje tokom Hladnog rata imalo posebnu reputaciju. Ono je često predstavljano kao oružje koje uništava ljudstvo, posade, pešadiju i biološke ciljeve, dok infrastruktura, oklopna sredstva i objekti mogu pretrpeti manju fizičku štetu nego kod klasične nuklearne bojeve glave iste kategorije.

Upravo zato je neutronska bomba u političkom smislu uvek bila posebno problematična. Njena vojna logika bila je jasna: zaustaviti masovne oklopne formacije, uništiti posade tenkova, ljudstvo u zaklonima i koncentracije trupa bez potpunog pretvaranja prostora u radioaktivnu ruševinu. Ali moralna i psihološka slika tog oružja bila je još snažnija: bomba koja je zamišljena da ubije žive ljude, a ostavi veliki deo materijalnog okruženja relativno očuvan.

Šurigin je podsetio da su Sovjetski Savez i Sjedinjene Države tokom 1970-ih i 1980-ih već razvili i proizveli taktičku neutronsku municiju. U tom periodu, neutronsko oružje se uklapalo u logiku mogućeg velikog konvencionalnog rata u Evropi, gde bi masovne tenkovske formacije i duboko ukopane jedinice bile jedna od ključnih pretnji.

Prema njegovim navodima, sovjetski teški minobacači 2S4 „Tulpan“, inače najmoćniji samohodni minobacači na svetu, bili su opremljeni neutronskim minama „Smola“ i „Fata“. Reč je o sistemu kalibra 240 mm, namenjenom za dejstvo po utvrđenim ciljevima, komandnim mestima, skloništima, artiljerijskim položajima i drugim objektima koje standardna municija teško neutralizuje. U hladnoratovskoj logici, taktička nuklearna ili specijalna municija za takve sisteme bila je deo šireg arsenala za proboj duboko utvrđene odbrane.

Šurigin je dodao i da su oklopna vozila bila opremana posebnom zaštitom od neutronskog zračenja. To je važan detalj, jer pokazuje da se neutronsko oružje nije posmatralo kao teorijska egzotika, već kao realna pretnja za koju su se razvijale protivmere. Zaštita od neutrona zahteva drugačiji pristup od običnog oklopa, jer se ne radi samo o zaustavljanju projektila ili gelera, već o smanjenju prodiranja specifičnog oblika zračenja kroz borbeno vozilo.

Jedna od tačaka na koju se Šurigin posebno oslonio jeste tvrdnja da neutronsko oružje ostavlja manji nivo dugotrajne radioaktivne kontaminacije od klasičnih nuklearnih eksplozija. Prema njegovim rečima, već 24 sata nakon upotrebe čovek bi mogao da se nalazi u epicentru eksplozije bez „značajne štete“.

Takvu tvrdnju treba posmatrati oprezno. Neutronsko oružje zaista je projektovano tako da ima manji deo energije u udarnom talasu i toplotnom efektu, a veći deo u prodornom zračenju. Takođe, u određenim uslovima može proizvesti manje dugotrajne kontaminacije od klasične nuklearne municije.

Međutim, stvarni efekti zavise od snage bojeve glave, visine detonacije, terena, materijala u okolini, meteoroloških uslova i mogućeg indukovanog zračenja u predmetima i zemljištu. Nije svaka lokacija automatski bezbedna posle jednog dana samo zato što je upotrebljena neutronska municija.

Upravo zbog toga je opasno svesti neutronsku bombu na „čistije“ nuklearno oružje. Ona može ostaviti manje ruševina, ali njen osnovni efekat ostaje nuklearni, sa smrtonosnim zračenjem i mogućnošću šire eskalacije. U političkom smislu, svaka upotreba takvog oružja gotovo sigurno bi bila tretirana kao prelazak nuklearnog praga, bez obzira na to da li je eksplozija manja od strateške nuklearne bombe.

Šurigin je svoj predlog povezao sa mogućim scenarijima eskalacije, posebno sa ukrajinskim raketnim udarima na ruske gradove i hipotetičkim pokušajima Kijeva da razvije sopstveno oružje za masovno uništenje, uključujući takozvanu „prljavu bombu“. Po njegovom mišljenju, neutronsko oružje moglo bi se razmatrati kao sredstvo za uništavanje utvrđenih položaja i koncentracija ljudstva.

To je suština njegove argumentacije: ukoliko bi rat prešao u fazu u kojoj se gađaju ruski gradovi ili se pojavi pretnja oružjem za masovno uništenje, Moskva bi, prema njegovom viđenju, morala da ima odgovor koji nije isključivo klasičan. U tom okviru on vraća u javni prostor pojam neutronske bombe, oružja o kojem se poslednjih decenija retko govorilo, ali koje nikada nije potpuno nestalo iz vojnotehničke istorije.

Sama činjenica da se ovakva tema ponovo pojavljuje pokazuje koliko se promenila atmosfera oko rata. Na početku sukoba, rasprave su se vodile oko tenkova, artiljerije, dronova, protivvazdušne odbrane i raketa srednjeg dometa. Sada se češće pominju scenariji koji uključuju nuklearno odvraćanje, taktičku nuklearnu municiju, „prljave bombe“ i oružje pojačanog zračenja.

To ne znači da je upotreba takvog oružja neposredna ili verovatna, ali znači da se u ruskom javnom i vojno-analitičkom prostoru sve otvorenije razmatraju opcije koje su decenijama bile uglavnom deo hladnoratovskih doktrina i arhiva.

O neutronskoj bombi, njenom nastanku, Semjuelu Koenu, američkim i sovjetskim programima, neutronskim topovima, zabludama o „oružju koje ne ruši zgrade“ i realnim ograničenjima takvog sistema detaljno smo pisali još 2023. godine u tekstu „Neutronska bomba, zaboravljena pretnja“.

Upravo taj širi kontekst pokazuje zašto današnje pozivanje na N-bombu nije samo tehnička rasprava o jednom starom tipu oružja, već povratak cele hladnoratovske dileme: gde prestaje taktička pretnja, a gde počinje nuklearni prag.