Hrvatska i Francuska započele su novu fazu zajedničke obuke borbene avijacije, tokom koje se na aerodromu Pleso kod Zagreba istovremeno proveravaju sposobnosti pilota i zemaljskih službi. Vežbe se održavaju od 19. do 23. oktobra, a posebna pažnja posvećena je procedurama koje omogućavaju nastavak vazdušnih operacija i kada se avioni nalaze izvan svojih matičnih baza. Upravo je takav način upotrebe lovačke avijacije poslednjih godina postao jedan od prioriteta NATO-a.
Za Hrvatsku, koja je završila prelazak sa MiG-21 na francuske višenamenske lovce Rafale, saradnja sa francuskim posadama predstavlja priliku za dalje usavršavanje operativnih postupaka. Obuka obuhvata mnogo više od zajedničkog letenja, budući da savremeni borbeni avion zahteva složen sistem tehničke podrške, snabdevanja i pripreme za naredni zadatak. Brzina kojom se lovac može vratiti u vazduh neposredno utiče na broj borbenih misija koje eskadrila može da izvrši.
Posebnu regionalnu dimenziju ovom događaju daje činjenica da je i Srbija ugovorila nabavku istog francuskog aviona, mada u drugačijoj konfiguraciji. Hrvatska već raspolaže kompletnom eskadrilom od 12 Rafala, dok Beograd tek treba da uvede nove letelice u operativnu upotrebu. Iskustva iz Zagreba zato pružaju zanimljiv uvid u organizacione i tehničke zahteve koji prate prelazak na ovu platformu.
Francuzi doveli tri Rafala i 30 pripadnika vazduhoplovstva
Prema saopštenju hrvatskog Ministarstva odbrane od 21. oktobra, u zajedničkoj obuci učestvuju pripadnici 191. eskadrile lovačkih aviona 91. krila Hrvatskog ratnog vazduhoplovstva i francuske lovačke eskadrile 1/5 „Vendée“. Francuski kontingent čine tri višenamenska lovca Rafale i približno 30 pilota, vazduhoplovnih tehničara i drugih specijalista. Za ovu francusku eskadrilu reč je o prvom takvom angažovanju u Hrvatskoj.
Komandant hrvatskog 91. krila, brigadir Davor Turković, objasnio je da se aktivnosti odvijaju na dva nivoa. Piloti u vazduhu uvežbavaju zajedničke letove i vazdušnu borbu, dok tehničko osoblje na zemlji proverava procedure opsluživanja i održavanja aviona. Cilj je da hrvatske i francuske posade mogu da koriste zajedničku infrastrukturu bez zastoja u pripremi narednih letova.
Posebno je značajna sposobnost hrvatskih tehničara da prihvate i osposobe za novi let Rafale koji pripada stranoj jedinici. Kapetan Marko Jozinović, komandir čete za tehničko održavanje i opsluživanje, naveo je da su njegovi ljudi obučeni da pregledaju francuske avione i u najkraćem mogućem roku ih vrate u operativnu upotrebu.
NATO uvežbava operacije sa više aerodroma
Jedan od segmenata vežbe jeste koncept ACE (Agile Combat Employment), koji podrazumeva brzo premeštanje borbenih aviona, osoblja i neophodne opreme između različitih lokacija. Njegova osnovna namena jeste smanjenje zavisnosti od velikih, stalnih vazduhoplovnih baza koje bi tokom sukoba mogle da postanu ciljevi raketnih i bespilotnih napada. Raspršivanjem avijacije na više aerodroma povećavaju se izgledi da deo flote sačuva borbenu sposobnost i nastavi operacije.
Takav model zahteva da relativno male grupe tehničara mogu da rade sa ograničenom opremom i logističkom podrškom. Nije dovoljno samo prebaciti lovac na drugi aerodrom, već tamo moraju postojati uslovi za njegov pregled, punjenje gorivom, pripremu naoružanja i ponovno poletanje. Zajedničko korišćenje iste platforme olakšava standardizaciju pojedinih postupaka, mada nacionalne konfiguracije i oprema mogu da se razlikuju.
Francuska je slične aktivnosti u Hrvatskoj izvela i u novembru 2024. godine, kada su tri Rafala iz 30. lovačkog krila dopremljena iz baze Mon-de-Marsan. Tokom vežbe MORANE proveravano je preusmeravanje lovaca na saveznički aerodrom i njihovo ponovno osposobljavanje uz podršku hrvatskih službi. Tada su francuske posade učestvovale i u vazdušnim aktivnostima na istočnom krilu NATO-a.
Hrvatska već ima 12 Rafala, Srbija tek ulazi u francuski sistem
Hrvatska je tokom aprila 2025. godine završila prijem svih 12 polovnih Rafala u standardu F3-R, kupljenih od Francuske radi zamene dotrajalih MiG-21. Avioni su raspoređeni na Plesu, gde je izgrađena i prilagođena infrastruktura za njihovo održavanje i svakodnevnu upotrebu. Hrvatska je početkom 2026. preuzela samostalno izvršavanje zadataka zaštite sopstvenog vazdušnog prostora u okviru integrisanog sistema NATO-a.
Srbija je, sa druge strane, u avgustu 2024. potpisala ugovor vredan 2,7 milijardi evra za 12 potpuno novih Rafala sa pratećom opremom i uslugama. Njihovo uvođenje podrazumevaće prelazak sa sovjetskog MiG-29 na francusku školu borbene avijacije, uključujući drugačije postupke održavanja, planiranja misija, obuke i logističke podrške.
Za razliku od Hrvatske, koja svoju eskadrilu integriše u NATO sistem komandovanja i kontrole, Srbija će nove lovce koristiti u sopstvenom sistemu Ratnog vazduhoplovstva i protivvazduhoplovne odbrane. To donosi posebne zahteve u povezivanju sa postojećim radarima, kopnenim sistemima PVO i nacionalnom komandnom infrastrukturom. Francuska platforma biće zajednička, ali način njene operativne upotrebe, raspoloživo naoružanje i stepen integracije neće nužno biti isti.
