Novi snimci objavljeni na kineskim društvenim mrežama pružili su najjasniji pogled do sada na kokpit dvosedog lovca J-20S, najnovije i najneobičnije varijante kineskog stelt lovca pete generacije. Na prvi pogled, dodatno sedište može delovati kao klasičan potez za obuku pilota. Međutim, kod J-20S stvar nije u treningu, već u potpuno drugačijoj ulozi aviona.
Kina ovim avionom pokušava da od J-20 napravi platformu „generacije 5+“, odnosno lovac koji više nije samo sredstvo za vazdušnu borbu, već i vazdušni komandni čvor za složene operacije, koordinaciju više letelica i upravljanje bespilotnim pratilacima. U tom konceptu drugi član posade nije instruktor, već oficir za sisteme, senzore, komunikaciju, elektronsko ratovanje i moguće komandovanje dronovima.
J-20 je u kinesku službu ušao 2017. godine i od tada je prošao kroz više serija modernizacije. Svaka nova proizvodna partija donosila je poboljšanja u motorima, avionici, senzorima, umrežavanju i naoružanju. J-20S sada predstavlja sledeći korak, jer menja samu logiku upotrebe aviona.
Zašto drugi pilot menja igru
Savremeni lovac pete generacije nije samo avion koji leti brzo i neprimetno. On je leteći računar, senzorska platforma i deo šire mreže. Pilot mora da prati radare, pasivne senzore, vezu sa drugim avionima, podatke sa zemaljskih i svemirskih sistema, elektronske pretnje, protivničke rakete, sopstveno naoružanje i taktičku situaciju koja se menja iz sekunde u sekundu.
J-20 ima visok nivo automatizacije i napredne prikaze informacija, ali to ne uklanja problem zamora i opterećenja pilota. Naprotiv, što je avion sposobniji, to je količina informacija veća. Kod J-20S drugi član posade omogućava podelu zadataka. Jedan pilot može da se bavi letom, manevrom, preživljavanjem i osnovnom borbenom situacijom, dok drugi prati širu taktičku sliku, upravlja senzorima, komanduje drugim platformama i koordinira borbenu grupu.
To je posebno važno zbog dometa J-20. Kineski lovac ima znatno veći borbeni radijus od zapadnih rivala F-22 i F-35. U pojedinim procenama navodi se da je njegov borbeni radijus približno dvostruko veći. Duže misije znače veći zamor, više vremena u zoni rizika i veći pritisak na pilota. Kod takvih zadataka dvoseda konfiguracija ima jasnu borbenu logiku.
Nije trenažer, već borbena varijanta
Da J-20S nije zamišljen kao školski avion videlo se još iz oznake. Kineske trenažne varijante borbenih aviona tradicionalno dobijaju oznaku „JJ“, kao što je bio slučaj sa JJ-6, školskom verzijom lovca J-6. Oznaka J-20S od početka je ukazivala da se radi o borbenoj varijanti, a ne o trenažeru.
Tu poruku je dodatno pojasnio glavni konstruktor programa J-20, Jang Vei. Na aeromitingu u Džuhaju 2021. godine, nekoliko dana pre nego što je J-20S prvi put viđen, on je naglasio da dvosed neće biti trenažni avion, već verzija razvijena radi poboljšanja same platforme. To je bila jasna najava da se drugi kokpit ne uvodi da bi se pilotima olakšala obuka, već da bi se J-20 dobila nova borbena funkcija.
Kinesko iskustvo sa avionom J-16 dodatno objašnjava taj pristup. J-16 je dvosedi višenamenski lovac i nikada nije imao jednosedu verziju. Kineski piloti su više puta isticali prednost takve konfiguracije u složenim misijama, jer dva člana posade mogu znatno bolje da raspodele radno opterećenje, posebno u udarima na velikim daljinama, elektronskom ratovanju i kompleksnim vazdušnim operacijama.
Kontrolor za dronove u zadnjem kokpitu
Najvažniji razlog za pojavu J-20S verovatno je priprema za eru borbenih dronova pratilaca, takozvanih „lojalnih krila“. U budućem vazdušnom ratu lovac sa posadom neće nužno delovati sam ili samo u paru sa drugim lovcem. Delovaće u grupi sa bespilotnim letelicama koje mogu da nose dodatne senzore, ometače, rakete, izviđačke sisteme ili da služe kao mamci.
U takvom modelu pilot jednoseda teško može sam da upravlja avionom, prati pretnje, koristi sopstveno naoružanje i istovremeno komanduje rojem ili grupom bespilotnih pratilaca. Drugi član posade u J-20S upravo tu dobija smisao. On može da preuzme upravljanje dronovima, raspoređuje ih prema ciljevima, usmerava senzore, menja formaciju i donosi odluke koje bi u jednosedu preopteretile pilota.
To je sposobnost koja se obično vezuje za avione šeste generacije. Kina, međutim, pokušava da je uvede već kroz naprednu varijantu lovca pete generacije. Zbog toga se J-20S opisuje kao avion „generacije 5+“, jer spaja stelt platformu, veliki domet, napredne senzore i buduću sposobnost komandovanja bespilotnim sistemima.
Moguće cele jedinice dvosedih J-20
Vodeći analitičar programa J-20, Abraham Abrams, autor knjige o kineskom stelt lovcu „Moćni zmaj“, još 2024. godine izneo je procenu da bi kinesko ratno vazduhoplovstvo moglo postepeno da pređe sa dominantne nabavke jednosedih J-20 na veći broj dvosedih J-20S.
On je taj razvoj uporedio sa ranijim kineskim iskustvom iz porodice Su-27/J-11. Kina je tokom 2000-ih i početkom 2010-ih nabavljala i proizvodila pretežno jednosedne lovce J-11 za vazdušnu nadmoć, da bi kasnije razvila J-16 kao znatno sposobniji dvosedi derivat. Vremenom je J-16 postao ključna borbena platforma za nove nabavke.
Abrams je ukazao i na zvanične kineske ilustracije koje su se pojavile pre otkrivanja J-20S. Na njima su prikazane formacije dvosedih J-20 bez jednosedih aviona u istoj grupi. To može ukazivati na nameru da J-20S ne bude samo mali dodatak postojećim jedinicama, već osnova celih borbenih formacija, slično ulozi koju J-16 ima u četvrtoj generaciji.
Takav razvoj bio bi važan. Ako Kina formira cele jedinice J-20S, to znači da dvoseda verzija nije sporedna specijalizovana varijanta, već mogući pravac buduće nabavke.
Prvi operativni dvosed pete generacije
U julu 2025. godine potvrđeno je da je Narodnooslobodilačko ratno vazduhoplovstvo Kine uvelo J-20S u operativnu službu. Time je Kina postala prva zemlja koja je uvela dvosedi lovac pete generacije u stvarnu upotrebu.
To je značajno jer nijedan američki stelt lovac pete generacije nema takvu borbenu varijantu. F-22 je ostao isključivo jednosed, a F-35 je projektovan kao jednosed za sve korisnike. Iako su pojedini kupci F-35, posebno Izrael, pokazivali interesovanje za dvosedu verziju, takva opcija nikada nije postala realna. Glavni razlog je konstrukcija trupa. F-35 je mnogo manji avion od J-20 i ne može se lako preprojektovati za drugi kokpit bez ozbiljnih promena, gubitka unutrašnjeg prostora, smanjenja goriva ili narušavanja stelt karakteristika.
Kina je, nasuprot tome, imala pogodniju osnovu. J-20 je veliki avion, dugog trupa, projektovan za veći domet i veći unutrašnji kapacitet. To je omogućilo ugradnju drugog kokpita bez potpunog rušenja osnovne filozofije dizajna.
Priprema za šestu generaciju
J-20S ne znači da je Kina već preskočila u šestu generaciju, ali pokazuje smer kojim se kreće. U razvoju borbenih aviona šeste generacije, i u Kini i u SAD, očekuje se veći naglasak na dva člana posade ili bar na sposobnost da pilot upravlja čitavom grupom bespilotnih sistema uz pomoć veštačke inteligencije.
Dvosedi J-20S zato izgleda kao prelazna platforma. On zadržava osnovu pete generacije, stelt, senzore i veliki domet, ali dodaje ono što će biti centralno u sledećem talasu: komandovanje, kontrolu i saradnju sa dronovima.
U praksi, to znači da J-20S može imati više uloga. Može da vodi grupu jednosedih J-20. Može da upravlja bespilotnim pratiocima. Može da deluje kao taktički komandni centar u vazduhu. Može da rastereti pilote u dugotrajnim misijama nad zapadnim Pacifikom. Može da poveže lovce, radare, dronove, avione za elektronsko ratovanje i kopnene sisteme u jednu borbenu mrežu.
Zapadni problem nije samo jedan avion
Pojava J-20S nije važna samo zato što je Kina napravila dvosedi stelt lovac. Važna je zato što pokazuje kako Peking razmišlja o vazdušnom ratu naredne decenije. Dok se zapadne sile oslanjaju na postojeće platforme F-35, F-22 i buduće projekte šeste generacije, Kina pokušava da deo tih budućih funkcija ubaci u avion koji je već u proizvodnji i službi.
To Kini daje jednu praktičnu prednost: ne mora da čeka potpuno novu generaciju da bi počela da eksperimentiše sa komandovanjem dronovima i dvosedim borbenim radom u stelt okruženju. J-20S može da postane operativna laboratorija, ali i stvarna borbena platforma.
Za SAD i njihove saveznike u Pacifiku, to menja računicu. J-20 više nije samo kineski pokušaj da odgovori na F-22 i F-35. Njegova dvoseda varijanta pokazuje ambiciju da se kineski lovac pretvori u nosioca složenih vazdušnih operacija, sa drugim članom posade koji može da preuzme deo posla koji će u budućnosti sve više obavljati veštačka inteligencija i mreža bespilotnih sistema.
J-20S zato nije školska verzija „Moćnog zmaja“. On je pokušaj da se avion pete generacije pretvori u komandni centar za vazdušni rat u kojem ljudi, senzori i dronovi više ne deluju odvojeno.
