Jedna od najpoznatijih priča o američkim specijalnim jedinicama pretvorena je u holivudski spektakl, bestseler i simbol vojničkog herojstva. Četvorica pripadnika elitne jedinice Navy SEALs, stotine neprijateljskih boraca, očajnički otpor i jedan preživeli. Međutim, ono što su milioni gledalaca upoznali kroz film „Jedini preživeli” (Lone Survivor) sada se suočava sa dokazima koji ozbiljno dovode u pitanje pojedine ključne delove te priče.
Posebno mesto među njima zauzima snimak koji su napravili sami avganistanski borci tokom zasede. Na njemu se čuju rafali automatskih pušaka, eksplozije i glasovi ljudi koji su učestvovali u okršaju. Za razliku od filmske rekonstrukcije, kamera prikazuje borbu iz perspektive napadača, bez naknadno dodatih scena i dijaloga.
Nedavno istraživanje Politika, dodatno je otvorilo pitanja broja napadača, pripreme zadatka i odluka američkih komandanata. Novinari su razgovarali sa više od stotinu ljudi povezanih sa operacijom i pregledali vojne dokumente, komunikaciju između komandnih centara i snimke zasede. Njihovi nalazi predstavljaju znatno drugačiju sliku događaja od one koja je godinama dominirala javnošću.
Četvorica specijalaca protiv grupe Ahmada Šaha
Operacija „Crvena krila” (Operation Red Wings) izvedena je 28. juna 2005. godine u provinciji Kunar, na istoku Avganistana. Američki cilj bio je da se locira i neutrališe mreža lokalnog pobunjeničkog komandanta Ahmada Šaha, čiji su borci delovali u planinskom području uz granicu sa Pakistanom.
Izviđačku grupu činili su poručnik Majkl Marfi, Metju Akselson, Deni Dic i Markus Latrel. Četvorica pripadnika Navy SEALs ubačena su helikopterom MH-47 u teško pristupačan planinski teren, gde je trebalo da pronađu položaje Šahove grupe i prikupe podatke za narednu fazu operacije.
Prema kasnije objavljenoj knjizi i filmu, specijalci su otkriveni nakon susreta sa avganistanskim pastirima, koje su odlučili da oslobode posle glasanja o njihovoj sudbini. Ubrzo zatim napala ih je velika grupa naoružanih pobunjenika.
Istraživanje pokazuje da je susret sa pastirima zaista zabeležen u rekonstruisanoj hronologiji, ali da nema dokaza za poznatu scenu glasanja. U prvobitnom Latrelovom iskazu nakon spasavanja takvo glasanje nije pomenuto, dok dostupna vojna komunikacija ne pokazuje da je izviđačka grupa komandi prijavila kompromitovanje položaja.
Autentičan snimak zasede: šta se vidi i čuje?
Snimak koji objavljujemo traje približno 17 minuta i prikazuje delove borbe iz perspektive avganistanskih napadača. Prema istraživanju Politika, postojali su kraći izvorni zapisi sa vremenskim oznakama, kao i duže verzije snimka. Američka mornarička pešadija ranije je potvrdila autentičnost dela zabeleženog materijala.
U verziji snimka koja je predmet ovog članka, oko 01:05 počinje intenzivna razmena vatre. Na 03:46 čuje se krik koji pojedini povezuju sa ranjavanjem Denija Dica, dok se oko 04:25 čuje uzvik koji se tumači kao upozorenje da više nema prostora za povlačenje.
Posebno su zanimljivi delovi između šestog i devetog minuta. Na 06:02 čuje se glas jednog od avganistanskih boraca, koji se u dostupnim prevodima tumači kao poziv Amerikancima da prestanu sa otporom. Oko 06:08 čuje se nejasno dozivanje koje pojedini prepoznaju kao „Majki, vrati se”, a drugi kao „Markuse, vrati se”. Nekoliko sekundi kasnije ponovo se čuje ime Markus, dok se eksplozija oko 08:18 povezuje sa trenutkom kada su Latrel i Akselson razdvojeni.
Ove identifikacije glasova i pojedinih eksplozija predstavljaju naknadna tumačenja, a ne nesporno utvrđene činjenice. Pri kraju snimka, oko 14:58, avganistanski borci pokazuju američke puške i drugu opremu zaplenjenu tokom borbe.
Umesto 140 napadača, na snimku ih je devet
Jedan od najvažnijih nalaza nove istrage odnosi se na broj avganistanskih boraca.
U Latrelovoj knjizi i kasnijim filmskim prikazima govori se o ogromnoj protivničkoj formaciji, sa brojkama koje dostižu približno 140 ljudi. Međutim, na autentičnom snimku identifikovano je samo devet pripadnika Šahove grupe, uključujući dvojicu koji su rukovali kamerama.
Američka mornarička pešadija kasnije je procenila da je u napadu mogao da učestvuje još jedan borac, na osnovu obaveštajnih podataka prikupljenih tokom i posle operacije.
Jedan bivši pripadnik Šahove grupe, kojeg su američki operativci ispitivali 2008. godine, tvrdio je da tokom zasede nijedan napadač nije poginuo, dok su dvojica ranjena. To se bitno razlikuje od opisa velikih neprijateljskih gubitaka iz Latrelove knjige. Njegov iskaz predstavlja svedočenje učesnika sukoba, dok pregledani snimci i nalazi američkih istražitelja nisu potvrdili broj poginulih napadača iz popularne verzije događaja.
Na snimku se takođe vidi koliko je težak položaj američke četvoročlane grupe. Avganistanski borci koriste automatske puške i ručne raketne bacače, zauzimajući povoljnije položaje na strmom terenu. Amerikanci se povlače niz planinsku padinu, pokušavajući da izbegnu vatru iz više pravaca.
Greške koje su prethodile pogibiji 19 Amerikanaca
Novo istraživanje nije se zaustavilo na pitanju koliko je bilo napadača. Prema razgovorima sa američkim vojnicima i komandantima, problemi su počeli još tokom planiranja zadatka.
Prvobitni plan američke mornaričke pešadije više puta je menjan, dok su odgovornosti raspoređene između različitih komandnih struktura. Pojedini oficiri upozoravali su da je izviđačka grupa od samo četiri čoveka premala za tako težak teren i da ne raspolaže dovoljnom vatrenom moći.
Dodatni rizik predstavljalo je ubacivanje helikopterom MH-47, čiji se zvuk mogao čuti na velikoj udaljenosti. Prema svedočenju jednog avganistanskog učesnika, upravo je buka helikoptera pomogla napadačima da otkriju prisustvo Amerikanaca, nakon čega su pratili njihove tragove.
Tokom borbe poginuli su Marfi, Akselson i Dic. Latrel je uspeo da se izvuče i kasnije pronađe utočište kod lokalnih Avganistanaca, među kojima je ključnu ulogu imao Mohamed Gulab.
Pokušaj spasavanja završio se još većom tragedijom. Helikopter MH-47 Chinook, sa osam pripadnika Navy SEALs i osam pripadnika 160. puka avijacije za specijalne operacije, pogođen je projektilom iz ručnog raketnog bacača. Svih 16 ljudi u letelici je poginulo.
Spasilački helikopter stigao je u opasno područje pre predviđene podrške jurišnih helikoptera AH-64 Apache, uprkos upozorenjima o protivničkom naoružanju i nepovoljnom terenu. Ukupni američki gubici dostigli su 19 ljudi, čime je „Crvena krila” postala jedna od najtežih pojedinačnih tragedija američkih specijalnih snaga tokom rata u Avganistanu.
Kada filmska priča postane zvanična istorija
Knjiga „Jedini preživeli”, objavljena 2007, i istoimeni film iz 2013. učvrstili su verziju događaja zasnovanu prvenstveno na svedočenju jedinog preživelog Amerikanca. Međutim, svedočenja drugih učesnika, uključujući avganistanske borce, lokalne stanovnike i američke vojnike koji su učestvovali u spasavanju, pokazuju ozbiljna neslaganja sa tom verzijom.
Posebno je značajno što mnoge kritike dolaze upravo od američkih veterana. Slična pitanja o kvalitetu obuke, postupcima komandovanja i odgovornosti otvorena su i nakon pogibije dvojice pripadnika Navy SEALs tokom operacije u blizini Somalije 2024. godine.
Istraživanje novinara R. M. Šnajdermana i Eda Daraka, objavljeno marta 2026. godine, zasnovano je na arhivskim vojnim dokumentima, razgovorima sa neposrednim učesnicima i izvornim snimcima. Njihova opsežna rekonstrukcija operacije „Crvena krila” pokazuje koliko se zvanična i popularna slika jedne bitke može razlikovati od podataka zabeleženih tokom njenog trajanja.
Snimak koji objavljujemo omogućava da se deo tih događaja sagleda iz perspektive ljudi koji su napali američku izviđačku grupu. On ne može samostalno da razreši sve sporne detalje, ali pruža neposredan uvid u borbu čija je filmska verzija decenijama oblikovala javno razumevanje jedne od najpoznatijih američkih vojnih tragedija u Avganistanu.
