Tri krstareće rakete razvijene u različitim državama na prvi pogled deluju kao da su nastale iz istog konstruktorskog projekta. Ugaoni trupovi, sklopiva krila, smanjena radarska uočljivost i mogućnost leta na malim visinama zajedničke su karakteristike ruske H-69, britansko-francuske Storm Shadow/SCALP i nemačko-švedske Taurus KEPD 350. Međutim, iza sličnog spoljašnjeg izgleda kriju se ozbiljne razlike koje određuju protiv kakvih ciljeva je svaka od njih najpogodnija.
Dve su već korišćene u ratu u Ukrajini, dok je treća godinama predmet rasprava o isporukama Kijevu. Sve tri omogućavaju borbenim avionima napade na ciljeve udaljene stotinama kilometara, bez ulaska duboko u protivnički vazdušni prostor. Njihove stvarne prednosti ne svode se samo na domet ili težinu eksplozivnog punjenja, već i na način navođenja, sposobnost probijanja utvrđenih objekata i konstrukciju aviona koji ih lansira.
Najveća razlika zapravo počinje pre samog lansiranja. Ruska raketa projektovana je tako da stane unutar lovca pete generacije, dok su evropski konkurenti znatno veći i nose se na spoljnim nosačima. To bitno utiče na mogućnosti čitavog borbenog sistema.
H-69: ruska raketa prilagođena unutrašnjim odeljcima Su-57
Rusku H-69 razvio je Državni konstruktorski biro Raduga, deo Korporacije za taktičko raketno naoružanje (KTRV), kao naslednika razvojne linije H-59. Za razliku od ranijih verzija sa izraženijim cilindričnim trupom, nova raketa ima gotovo kvadratni poprečni presek, ravne površine i sklopiva krila. Takva konstrukcija smanjuje radarski odraz, ali pre svega omogućava smeštanje unutar odeljaka za naoružanje lovca Su-57.
H-69 je dugačka 4,19 metara, ima lansirnu masu do 770 kilograma i raspon rasklopljenih krila od 2,45 metara. Ruski proizvođački podaci navode domet od 290 kilometara, dok se u pojedinim stručnim publikacijama pominje mogućnost dostizanja približno 400 kilometara. Raketa koristi turbomlazni motor i razvija brzinu između 700 i 1.000 km/h, sa deklarisanim profilom leta na visinama od 50 do 300 metara iznad terena.
Za navođenje koristi kombinaciju inercijalnog sistema, satelitske korekcije GLONASS/GPS, radarskog visinomera i optoelektronskog sistema za završno usmeravanje. Može da nosi penetracionu bojevu glavu mase 310 kilograma ili kasetnu bojevu glavu od 300 kilograma, što omogućava napade na različite vrste nepokretnih ciljeva. Prema ruskim podacima, projektovana je za gađanje komandnih mesta, skladišta, energetskih objekata, železničkih čvorišta i brodova u lukama.
Njena glavna prednost u odnosu na evropske konkurente jeste znatno manja masa i unutrašnje nošenje na Su-57, čime avion može da zadrži povoljnije karakteristike radarske uočljivosti. Ruski izvori navode i mogućnost spoljnog nošenja na Su-34, Su-35, Su-30MK, MiG-35 i MiG-29K, uz odgovarajuću integraciju, mada to ne znači da je svaka kombinacija potvrđena u operativnoj upotrebi. O borbenoj primeni H-69 tokom udara na Tripilsku termoelektranu pojavili su se izveštaji još u aprilu 2024. godine.
Storm Shadow/SCALP: dalekometni udari i infracrveno prepoznavanje cilja
Britansko-francuska raketa Storm Shadow, u Francuskoj poznata kao SCALP EG, proizvod je evropske kompanije MBDA. Dugačka je 5,1 metar, teška približno 1.300 kilograma i nosi tandemsku penetracionu bojevu glavu BROACH, mase oko 450 kilograma. Zvanična dokumentacija MBDA navodi domet veći od 250 kilometara, dok se u stručnim procenama za pojedine konfiguracije pominje približno 500 do 550 kilometara.
Storm Shadow je projektovana za uništavanje dobro branjenih, unapred određenih ciljeva poput bunkera, komandnih centara, aerodromskih objekata i važnih infrastrukturnih postrojenja. Nakon lansiranja spušta se na malu visinu i prati konfiguraciju zemljišta pomoću inercijalne navigacije, satelitske korekcije i sistema za poređenje reljefa. U završnoj fazi infracrveni senzor upoređuje sliku cilja sa prethodno unetim referentnim podacima, omogućavajući preciznije određivanje tačke udara.
Bojeva glava BROACH koristi prethodno punjenje za otvaranje prolaza kroz prepreku, nakon čega glavni penetracioni deo prodire u unutrašnjost objekta i detonira. Ovakvo rešenje namenjeno je uništavanju ojačanih konstrukcija, a ne samo izazivanju eksplozije na njihovoj površini. U odnosu na H-69, Storm Shadow ima veću bojevu glavu i bolje dokumentovanu višegodišnju borbenu upotrebu.
Raketu nose britanski Eurofighter Typhoon, francuski Rafale i Mirage 2000D, dok su je ranije koristili britanski i italijanski Tornado. Ukrajina je za njeno lansiranje prilagodila bombardere Su-24M, što je omogućilo upotrebu evropskih projektila na avionima sovjetskog porekla. Iskustva iz Ukrajine i pitanje buduće proizvodnje Storm Shadowa i SCALP-a pokazala su značaj ovog sistema, ali i njegove ograničene raspoložive zalihe.
Taurus KEPD 350: nemačka raketa za bunkere i duboko ukopane objekte
Taurus KEPD 350 razvila je kompanija Taurus Systems, zajedničko preduzeće nemačke MBDA Deutschland i švedskog Saab Dynamicsa. Raketa je duga približno 5,1 metar, ima masu od oko 1.350 do 1.400 kilograma, zavisno od navedenog standarda, i prema proizvođaču dostiže više od 500 kilometara. Nemački Bundesver navodi domet do 500 kilometara, ali se obe procene odnose na istu osnovnu klasu oružja.
Njena najvažnija osobenost jeste bojeva glava MEPHISTO mase približno 480 kilograma, specijalno razvijena za napade na ojačane i duboko ukopane objekte. Prednje kumulativno punjenje otvara prolaz kroz prepreku, dok glavni penetrator koristi programabilni upaljač sposoban da prepozna prolazak kroz slojeve materijala i unutrašnje šupljine. To omogućava podešavanje detonacije unutar određene strukture, umesto eksplozije neposredno po kontaktu sa spoljašnjom površinom.
Taurus se izdvaja i sistemom navigacije koji kombinuje inercijalno vođenje, praćenje reljefa, poređenje slika terena i satelitsku korekciju. Prema proizvođaču, raketa može da nastavi precizno vođenje i bez dostupnog GPS signala, što je posebno značajno u uslovima snažnog elektronskog ometanja. Međutim, i Storm Shadow i H-69 koriste kombinovane navigacione sisteme, pa otpornost na ometanje nije isključiva osobina Taurusa.
Nemačko ratno vazduhoplovstvo koristi Taurus sa avionima Tornado IDS, špansko sa EF-18 Hornet, a južnokorejsko sa F-15K Slam Eagle. Nemačka priprema njegovu integraciju na Eurofighter, dok je Švedska u avgustu 2026. izvela prvo probno odbacivanje rakete sa Gripena, što još ne predstavlja završenu operativnu integraciju. Švedski program ubrzanog prilagođavanja Gripena za Taurus dodatno proširuje broj mogućih budućih platformi.
Za razliku od ruske H-69 i britansko-francuskog Storm Shadowa, nemački Taurus do sada nema uporedivu javno dokumentovanu borbenu istoriju. Berlin je tokom 2025. i 2026. odbijao zahteve za njegovu isporuku Ukrajini, uprkos tehničkim prednostima koje proizvođač ističe. Zbog toga se stvarne sposobnosti Taurusa protiv savremene protivvazdušne odbrane uglavnom procenjuju na osnovu ispitivanja, a ne rezultata ratne upotrebe.
Gde je koja raketa bolja i šta im je zajedničko?
H-69 ima prednost u kompaktnosti, masi i mogućnosti unutrašnjeg nošenja na Su-57. Sa 770 kilograma gotovo je dvostruko lakša od Taurusa, što pruža veću fleksibilnost integracije na različite avione, ali uz manju bojevu glavu i kraći zvanično deklarisani domet. Njena konstrukcija posebno je važna kada se posmatra zajedno sa karakteristikama aviona nosača, a ne kao zasebno oružje.
Storm Shadow/SCALP izdvaja se dugogodišnjom borbenom upotrebom, kombinacijom navigacije i infracrvenog prepoznavanja cilja, kao i penetracionom bojevom glavom namenjenom važnim utvrđenim objektima. Taurus ima specifičnu prednost kod složenih, višeslojnih i duboko ukopanih ciljeva, zahvaljujući programabilnom upaljaču i konstrukciji bojeve glave MEPHISTO. Ipak, nema dovoljno javnih podataka o otpornosti svih triju raketa na savremene PVO sisteme da bi se proglasila ukupna superiornost bilo koje od njih.
Zajednička im je podzvučna brzina, let na malim visinama, smanjena radarska uočljivost i sposobnost preciznih udara po unapred određenim ciljevima. Nijedna nije hipersonična, niti oblik njenog trupa znači da je nevidljiva za radare. Razlike između njih najbolje se vide kroz konkretne tehničke karakteristike.
Uporedna tabela: H-69, Storm Shadow/SCALP i Taurus KEPD 350
| Karakteristika | H-69 | Storm Shadow / SCALP EG | Taurus KEPD 350 |
|---|---|---|---|
| Razvoj | Rusija, Raduga/KTRV | Britanija i Francuska, MBDA | Nemačka i Švedska, Taurus Systems |
| Tip | Krstareća raketa vazduh-zemlja | Krstareća raketa vazduh-zemlja | Krstareća raketa vazduh-zemlja |
| Dužina | 4,19 m | 5,1 m | Oko 5,1 m |
| Lansirna masa | Do 770 kg | Oko 1.300 kg | Oko 1.350–1.400 kg |
| Bojeva glava | 300–310 kg | Oko 450 kg, BROACH | Oko 480 kg, MEPHISTO |
| Domet | 290 km zvanično, procene do 400 km | Preko 250 km zvanično, procene oko 500–550 km | Oko 500 km i više |
| Brzina | 700–1.000 km/h | Visoka podzvučna | Visoka podzvučna |
| Navođenje | Inercijalno, GLONASS/GPS, radio-visinomer, optoelektronski sistem | Inercijalno, GPS, praćenje terena, završno infracrveno navođenje | Inercijalno, GPS, praćenje i prepoznavanje terena |
| Glavna prednost | Kompaktnost i unutrašnje nošenje | Precizni dubinski udari i borbena iskustva | Prodor u ojačane i duboko ukopane objekte |
| Avioni nosači | Su-57; predviđeni i Su-34, Su-35, Su-30MK i drugi | Rafale, Mirage 2000D, Typhoon, Tornado, prilagođeni Su-24M | Tornado IDS, EF-18, F-15K; integracija na Eurofighter i Gripen |
| Borbena primena | Ukrajina | Irak, Libija, Sirija, Ukrajina | Bez javno potvrđene borbene upotrebe |
Bonus: američki AGM-158 JASSM sa dometom preko 900 kilometara
Osnovno poređenje obuhvatilo je rusku i njene evropske pandane, sa naglaskom na razlike u konstrukciji, navođenju i nameni bojevih glava. Međutim, pregled ove kategorije naoružanja ne bi bio potpun bez američkog AGM-158 JASSM, koji koristi slična konstruktorska rešenja, ali donosi i drugačiji pristup, naročito kod verzije produženog dometa JASSM-ER. Zato ga predstavljamo zasebno, kao dodatnu referentnu tačku za poređenje.
Osnovna AGM-158A ima domet od približno 370 kilometara, dok produžena verzija AGM-158B JASSM-ER, zahvaljujući efikasnijem turboventilatorskom motoru i povećanom kapacitetu goriva, prema Lockheed Martinu dostiže više od 925 kilometara. Obe verzije dugačke su približno 4,27 metara, imaju lansirnu masu od oko jedne tone i nose penetraciono-razornu bojevu glavu mase približno 450 kilograma. Za navođenje koriste inercijalni sistem sa GPS korekcijom, dok infracrveni senzor u završnoj fazi leta prepoznaje cilj i omogućava precizno određivanje mesta udara.
JASSM je prilagođen znatno širem spektru aviona nosača nego evropski konkurenti, uključujući bombardere B-1B, B-2 i B-52, kao i lovačko-bombarderske F-15E i F-16. Bombarder B-1B može da ponese čak 24 rakete JASSM, dok se njihova integracija na F-35 i budući B-21 razvija. Oružje je prvi put upotrebljeno u borbenim dejstvima 14. aprila 2018. godine, kada su dva američka bombardera B-1B lansirala ukupno 19 raketa na objekat u Barzi, kod Damaska, tokom američko-britansko-francuskih udara na Siriju.
U direktnom poređenju, standardni JASSM po dometu je bliži ruskoj H-69, dok JASSM-ER sa više od 925 kilometara znatno nadmašuje javno objavljene domete Storm Shadowa i Taurusa. Njegova bojeva glava približna je britansko-francuskoj BROACH, mada nema identičan sistem proboja, dok je nemački Taurus posebno prilagođen uništavanju duboko ukopanih i višeslojno zaštićenih objekata. Prednost JASSM-a leži u kombinaciji dometa, smanjene radarske uočljivosti i mogućnosti masovnog lansiranja sa strateških bombardera, dok ruska H-69 zadržava prednost unutrašnjeg nošenja na lovcu Su-57.
Amerikanci razvijaju i AGM-158D sa vezom za prenos podataka koja omogućava promenu cilja tokom leta, kao i veću raketu JASSM-XR, namenjenu napadima sa još većih udaljenosti. Nova verzija XR ima produžen trup od oko 5,23 metra, ali njen konačni operativni domet još nije zvanično objavljen. Detaljniji razvoj čitave porodice AGM-158, uključujući protivbrodsku verziju LRASM i projekat JASSM-XR, obrađen je u posebnoj analizi američke krstareće rakete JASSM.
