Do nedavno je američko obaveštajno prisustvo iznad Crnog mora bilo gotovo svakodnevna slika istočnog krila NATO-a. Dronovi RQ-4 Global Hawk, pomorski patrolni avioni P-8A Poseidon i avioni RC-135W Rivet Joint redovno su se pojavljivali južno od Krima, duž zapadnog dela Crnog mora ili na rutama koje su jasno pokazivale interesovanje za ruske aktivnosti na Krimu, u Crnomorskoj floti i južnoj Ukrajini.
Sada je ta slika gotovo nestala.
Pre izbijanja rata protiv Irana, američke ISR i SIGINT misije bile su jedna od najupadljivijih karakteristika vazdušnog prostora oko Crnog mora. ISR označava obaveštajne, nadzorne i izviđačke misije, dok se SIGINT odnosi na prikupljanje signalnih obaveštajnih podataka. Upravo su te platforme godinama davale vidljiv okvir zapadnom nadzoru ruskih vojnih aktivnosti u regionu.
Dronovi RQ-4 Global Hawk, koji deluju iz italijanske baze Sigonela, omogućavali su dugotrajno osmatranje velikih površina. P-8A Poseidon, takođe bazirani na Siciliji, pratili su pomorsku sliku, podmorničke aktivnosti i kretanje plovila. RC-135W Rivet Joint, koji leti iz Ujedinjenog Kraljevstva, bio je među najaktivnijim platformama za prikupljanje elektronskih i komunikacionih signala.
Poslednjih nedelja, međutim, letelice koje su se ranije rutinski pratile u ovom prostoru postale su retkost. Nema uobičajenih Poseidona. Nema Global Hawkova iznad zona koje su ranije bile redovne. Nema ni misija Rivet Jointa u blizini Crnog mora u meri koja je ranije bila gotovo podrazumevana.
Promena nije došla preko noći, ali je postala očigledna. Sa stanovišta vidljivog nadzora, američko prisustvo iznad Crnog mora sada je gotovo nikakvo.
Evropljani pokušavaju da popune prazninu
Jedna od retkih američkih obaveštajnih misija primećenih poslednjih dana u širem regionu uključivala je BRIO66, avion Bombardier Artemis II SIGINT. Međutim, njegove nedavne aktivnosti bile su ograničene na gruzijski vazdušni prostor, a ne na zapadni deo Crnog mora ili oblasti direktno okrenute prema Krimu.
To je važna razlika. Gruzijski vazdušni prostor omogućava osmatranje jednog dela regiona, ali nije isto što i ranije američko kruženje južno od Krima ili duž pravaca koji su direktno pratili ruske aktivnosti u Crnom moru. Za posmatrače iz otvorenih izvora, nestanak tih ruta predstavlja vidljivu promenu u vazdušnoj aktivnosti NATO-a.
Evropski saveznici pokušali su da popune prazninu. Poslednjih nedelja primećene su zajedničke misije britanskog RC-135W Rivet Jointa Kraljevskog ratnog vazduhoplovstva, francuskih obaveštajnih aviona i, u ograničenijoj meri, italijanskih G550 CAEW i SIGINT sredstava.
Ipak, razlika u obimu je velika. Evropske misije ne dostižu ni učestalost ni intenzitet ranijeg američkog prisustva. Sjedinjene Države su godinama držale tempo koji je bilo teško zameniti, posebno kada je reč o dugotrajnom osmatranju, pomorskom nadzoru i elektronskom izviđanju. Evropski saveznici mogu da se uključe, ali ne mogu jednostavno da preslikaju američku skalu.
Zato je odsustvo američkih letelica toliko upadljivo. Nije reč o jednoj propuštenoj misiji ili kraćoj pauzi, već o vidljivom padu aktivnosti platformi koje su ranije bile gotovo rutinski deo crnomorske slike.
Političko povlačenje ili preusmeravanje ka Iranu
Najvažnije pitanje glasi: zašto?
Jedno objašnjenje može biti političko. Moguće je da Vašington postepeno smanjuje direktno prisustvo u ukrajinskom prostoru, što bi se uklopilo u ponovljene izjave predsednika Donalda Trampa o budućoj podršci Kijevu i njegovu želju da smanji američko učešće u evropskim bezbednosnim pitanjima.
Takav potez ne mora biti formalno objavljen da bi bio operativno vidljiv. Dovoljno je da se misije prorade ređe, da se prioriteti promene, da se određeni letovi više ne odobravaju istim tempom i da se evropskim saveznicima prepusti veći deo nadzora. Posmatračima vazdušnog prostora tada ostaje samo rezultat: američkih aviona više nema tamo gde su donedavno bili gotovo stalno prisutni.
Drugo objašnjenje je operativno. Rat protiv Irana nesumnjivo je stvorio potrebu za velikim američkim obaveštajnim i izviđačkim resursima u regionu Zaliva i šireg Bliskog istoka. ISR platforme, posade, analitički kapaciteti i komandni sistemi morali su da se preusmere tamo gde je Vašington procenio da je kriza neposrednija.
To objašnjenje ima logiku, ali i granice. Kapaciteti za nadzor Crnog mora nisu nestali. P-8A Poseidon i dalje su dostupni u Sigoneli. RQ-4 Global Hawkovi i dalje su bazirani tamo. Infrastruktura, operativni okvir i geografski uslovi za nastavak misija i dalje postoje.
To znači da Sjedinjene Države zadržavaju sposobnost da izvode takve letove, ali ih više ne izvode istim tempom. Upravo u tome je suština promene.
Da li se radi o političkoj odluci, privremenom operativnom preusmeravanju ili kombinaciji oba faktora, ne može se pouzdano utvrditi iz javno dostupnih podataka. Ono što se može reći jeste da se letovi više ne odvijaju onako kako su se odvijali pre iranske krize.
Naravno, ova procena odnosi se samo na letelice koje se mogu pratiti javnim mrežama i otvorenim izvorima. Moguće je da se deo obaveštajnih aktivnosti nastavlja preko platformi koje se ne vide javno. Međutim, takve aktivnosti su verovatno postojale i ranije. Ono što se promenilo jeste nestanak vidljivog američkog prisustva koje je Crno more činilo jednom od najpraćenijih zona NATO-a.
Kako se rat u Ukrajini nastavlja, a tenzije britansko-evropskog dela NATO-a sa Rusijom ostaju visoke, pitanje više nije da li je američka izviđačka aktivnost opala. Očigledno jeste. Važnije je da li je ovo privremena pauza ova privremena pauza zbog Bliskog istoka ili početak dugoročnije promene u američkom pristupu istočnom krilu NATO-a.
