Jedan od poslednjih trzaja Nemaca na Zapadnom frontu dogodio se u Ardenima, na jugoistoku Belgije. Nemački štab je operaciju nazvao ”Straža na Rajni” (Die Wacht am Rhein), a saveznici ”Bitka za klin” (Battle of the Bulge). Njome smo se delimično bavili pišući o ratnom lukavstvu (Neuspelo ratno lukavstvo u Ardenima: Specijalna jedinica nemačkih diverzanata u operaciji ‘Grajf’) pa da je malo bliže analiziramo. Ofanzivna operacija nemačkih snaga, pokrenuta u očajničkoj želji da se na Zapadu promeni slika stanja trajala je od 16. decembra 1944. do 29. jaunara 1945. godine.
Vojni cilje je bio jasan: uništiti anglo-američke trupe u Belgiji i Holandiji. On je povlačio za sobom diplomatski – Nemci su se nadali da će nekako privoleti Amerikance i Britance separatnim pregovorima. Na taj način bi postigli primirje na Zapadu i svoje snage okrenuli ka Istočnom frontu na kome su jedna za drugom padale države, donedavne saveznice Sila osovine. Sada znamo da su oba cilja bila rezultat nerealnog, voluntarističkog procenjivanja nemačkog vrha, pretvarajući sve ove pokušaje u puki avanturizam. Očigledno da Hitler nije imao ni približnu sliku o dogovorima saveznika i ciljevima koji su definisani još u Atlantskoj povelji, a zatim samo pooštravani i konkretizovani u Teheranu i tokom čestith kontakata. Umesto dostignutih ciljeva, nepovratno je potrošio najdragocenije rezerve.
Povoda za ovaj tekst ima više, no u prvi plan izbija posleratna nemačka istoriografija koja, kako vreme prolazi, sve više relativizuje taj događaj. Mnogo toga je tačno, ali je interpretacija u raskoraku sa stvarnim događajima. Šta Nemci tvrde? Napad je planiran u apsolutnoj tajnosti i u skoro potpunoj radio tišini, što je onemogućilo sistem ”Ultra” (Ultra – cryptography) da prodre u planove. Pri tom je iznenađenje udvostručeno samouverenošću saveznika, lošim izviđanjem, ali i neikustvom američke Prve armije. Nemci su napadali na slabijim delovima fronta i u vreme velike oblačnosti, kada je apsolutna nadmoć u vazduhu bila anulirana.
Predistorija
Ovoj operaciji je prethodilo dugo očekivano iskrcavanje i otvaranje Drugog fronta. Američka Prva armija je stalno nastupajući u decembru 1944. godine zauzela liniju u severnom delu Ardena između gradova Sen-Vit i Lijež. Neki njeni delovi u sadejstvu sa jedinicama Devete armije vodili su borbe u Hirtgenskoj šumi i na reci Rur. Posvetimo nekoliko redova ovoj bici jer ona jeste značajna za tok događaja u Ardenima.
Bitka za Hirtgensku šumu (Battle of Hürtgen Forest, Schlacht im Hürtgenwald) bila je uspešna operacija kojom prilikom su se saveznici uklinili u teritoriju Nemačke napravivši placdarm pedeset od 50 kilometara širine i 40 kilometara dubine, sa oko 140 km². Taj prostor nalazi se oko pet kilometara istočno od belgijsko-nemačke granice. Bitka je trajala od 19. septembra do 16. decembra 1944. godine. Trajala je 88 dana i to je pojedinčano najduža bitka na nemačkoj teritoriji tokom Drugog sv. rata, a druga po dužini koju su Amerikanci vodili (posle tromesečne bitke za Batan).
U Ardenima se nalazio Osmi američki korpus iz sastava Treće armije. Južno od Ardena drugi delovi Treće armije uklinili su se u ”Zigfridovu liniju” (Siegfriedstellung, poznata i kao ”Zapadni bedem” – Westwall). Uspeli su da uspostave mostobran na istočnoj obali reke Saar. Tu se nalazila oblast koncentracije trupa za nastavak prodora u Saarsku oblast. Desno od Treće armije položaje je držala Sedma armija koja je bila raspoređena od reka Saar istočno, oslanjajući se na Rajnu u reonu Karsluea.
Delovi Sedme armije su krajem novembra i početkom decembra oslobodili severne delove Alzasa i Lorena (Reichsland Elsaß-Lothringen, fr. Alsace-Lorraine) izašavši na granice Nemačke u predelu Gornje Rajne. Prva francuska armija je 22. novembra oslobodila Strazbur, a zapadno od Rajne Nemci su imali svoje snage samo u rejonu grada Kolmar.
Sve je bilo spremno da se krene u dubinu nemačke teritorije i Hitleru je to bilo savršeno jasno.
Saveznička istorijografija ima drugačije viđenje ovog napada. Oni tvrde da je obaveštajna služba imala validne podatke o nemačkim napadima. To je izjavljivao Ajzenhauer, ali mnogo kasnije posle rata. Na toj tvrdnji zasniva se dalji tok njihove interpretacije. Prema tim navodima, američko komandovanje pripremalo se za odbijanje nemačke ofanzive tako što je rasporedilo velike pokretne grupe na severu i jugu od Ardena, a u samim Ardenima je namerno oslabilo odbranu (!).
Tamo su ostale samo 28. i 106. pešadijska divizija. Tako posmatrano, može se zaključiti da su Ardeni billi zamka za Hitlera. Veoma skupa, kad je reč o Amerikancima jer su pretrpeli velike gubitke, a ono što se dešavalo na terenu nije baš ličilo na ratno lukavstvo i postavljenu zamku. No, prodor u Ardene za Hitlera je bio neuporedivo skuplji. Činjenice svedoče da je on tu bitku izgubio.
Nemci su imali uvid u raspored američkih snaga u Ardenima i jurnuli su u tom pravcu, probivši se gotovo sto kilometara na zapad. Pri tom su se koristili i ratnim lukavstom (lažni američki vojnici) koje je vrlo brzo izgubilo svoj efekat. Za to vreme amerčke jedinice su mobilnim grupama iz Prve i Treće armije flankirano sa severa i juga napadali, preteći da Nemce stave u okruženje. Nemačka komanda je uvidela tu opasnost znajući da se sve to može završiti ubistvenim ”kotlom”. Prvog dana napada, 16. decembra Nemci su uspeli da probiju front na delu od 80 kilometara i da zarobe 30.000 američkih vojnika i oficira.
Ovaj podatak ne liči na namamljivanje Nemaca u zamku, ali neka stoji ovako zabeležen.
Već 26. decembra napredovanje je zaustavljeno kao rezultat pojačanog otpora saveznika, ali i nemačkog nedostatka goriva i municije. Pri tom se i priroda surovo poigrala: granulo je sunce i rasteralo oblake s kojima su Nemci računali. Onda je krenula vazdušna armada koju ništa nije moglo zaustaviti u svojim jurišno-bombarderskim napadima. Posle nekoliko dana Amerikanci su, uz pojačanja koja su prebačena s drugih delova fronta krenuli u kontranapad. Delovi Treće armije krenuli su prema Bastonju. Nemačka komanda je u taj sektor prebacila dva tenkovska korpusa SS iz sastava Šeste tenkovske armije SS. Oni su imali ukupno snaga u brojnosti tri divizije. Tokom nedelje vođene su krvave borbe za grad bez vidljivih rezultata, osim gubitaka.
Osmog januara 1945. godine nemačka komanda uvidela je uzaludnost i besperspektivnost daljih napada u Ardenima. Na to je uticala i alarmantna situacija u rejonu Budimpešte gde su Sovjeti, bez imalo ustezanja i diplomatsko-štabskih nadmudrivanja jurišali na trupe Sila osovine. Hitler je naredio da se Šesta tenkovska armija SS povuče u duboku pozadinu gde je trebalo da se dopuni i oporavi od velikih gubitaka kako bi ju je prebacio na kritične delove Istočnog fronta.
Sada je već Drugi front počeo da pokazuje svoje vrednosti jer se Hitler našao između dve vatre. Prebacivanje jedinica nije moglo biti lagodno izvođeno kao u prvim godinama rata jer vazdušna nadmoć angloameričkih, ali i sovjetskih trupa bila presudna. U Ardenima je samo Prva tenkovska divizija SS za tri nedelje izgubila gotovo polovinu svog parka tenkova i samohodnih oruđa. Povlačenje ovih jedinica nije moglo prikriti evidentan poraz u Ardenskoj bici.
Treba izdvojiti jednu epizodu koja svedoči o odlučnosti, ali i istinskom hazarderstvu nemačke komande. Ujutru prvog januara 1945. godine u sklopu operacije ”Bodenplate” (Unternehmen Bodenplatte, osnovica, osnovna ploča) oko hiljadu nemačkih aviona među kojima su se nalazili i reaktivni lovci ”Me-262” iznenada je napalo na aerodrome u Francuskoj, Belgiji i Holandiji.
Bio je to zaista očajnički pokušaj u kome je uništeno 326 i oštećeno 200 savezničkih aviona, razrušene piste i materijalno-tehnički delovi aerodroma. Bio je to skup izlet jer su nemački gubici bili nenadokandivi: izgubljeno je gotovo isti broj aviona (292) uz pogibiju 143 pilota i zarobljavanje još njih sedamdeset. Tog dana su nemačke snage pokušale ofanzivna dejstva u Alzasu (rejon Strazbura) s ciljem odvlačenja osnovnih snaga saveznika, ali to su bili napadi lokalnog karaktera. Stratešku inicijativu Vermaht je izgubio nepovratno.
Angažovane snage
U Antihitlerovskoj koaliciji učestvovale su sledeće snage: 21. grupa armija Montgomerija, Prva američka armija, 30. britanski korpus, 12. grupa armija (Bredlijeva) i Treća armija (Patonova). Saveznička komanda imala je veliku rezervu spremnu da je brzo prebaci na kritične delove fronta. U Severnim Ardenima nalazile su se Prva kanadska, Druga britanska i Deveta američka armija. U Južnim Ardenima bile su skoncentrisane takođe velike rezerve: Šesta američka grupa armija, Sedma američka armija, Prva francuska armija, Prva savezna vazdušno-desantna armija i 18. vazdušno desantni korpus SAD.
U Francuskoj je od novopristiglih američkih divizija formirana Petnaesta američka armija koja je već u januaru poslata na front. Komanda nad ovim trupama je generalno vođena od strane Ajzenhauera, a on je jedinice prema svojoj proceni potčinjavao u zavisnosti od stanja na frontu određenim komandantima. Tako je operativnu komandu Prve armije potčinio Montgomeriju koji se našao severnije od ardenskog prodora pa mu je bilo mnogo lakše da koordinira rad 21. armije nego s 12. grupom armija koja je bila južnije.
Nemci su raspolagali s Grupom armija B, Sedmom armijom, Petom i Šestom tenkovskom armijom, Grupom armija ”G”, Prvom i 19. armijom, Grupom armija ”H”, Prvom padobranskom armijom Vermahta, kao i 15. i 25. armijom.
Ukupan brojčani odnos bio je sledeći: u širem reonu sukoba saveznici su raspolagali sa 840.000 boraca, 1300 tenkova, 182 samohodna pt oruđa i 394 artiljerijske cevi. Naspram njih Nemci su uspeli da prikupe od 240.000 do 500.000 ljudi (u zavisnosti od toka operacija), 1800 tenkova (sa oklopnim vozilima) i preko 2.600 artiljerijskih cevi. Luftvafe je nakupila poslednjim snagama preko hiljadu borbenih aviona.
Gubici oslikavaju pravu sliku stanja, posebno sa stanovišta da su nemački resursi i zanavljanje izgubljenog bili već na kritičnoj granici. Antihitlerovska koalicija bez američkih gubitaka je izgubila ukupno 89.500 ljudi, od toga 19.000 poginulih, 47.500 ranjenih i 23.000 zarobljenih ili nestalih u akciji. Na to treba dodati poseban izveštaj američke vlade koji sadrži spisak od 108.347 žrtava (19.246 ubijenih, 62.489 ranjenih i 26.612 zarobljenih ili nestalih u akciji). To su bili najveći pojedinačni gubici u istoriji SAD. Paradoksalna je činjenica da su Britanci izgubili samo 1408 ljudi (200 poginulih, 969 ranjenih i 239 nestalih u akciji). Od kapitalnih materijalnih gubitaka izdvaja se uništenje oko osamsto američkih tenkova koje su oni gotovo trenutno nadoknadili.
Nemački gubici su nedovoljno proučeni jer su oni različito računali faze operacije. Međutim, u perodu od 16. decembra 1944. godine do 25. januara 1945. godine oni su izgubili do 125.000 ljudi. Pri tom su izgubili oko 600 tenkova i samohodnih oruđa i više od 1600 aviona, što je nemačkoj industriji bilo gotovo nemoguće da nadoknadi. Sve što je proizvođeno gutao je s druge strane parni valjak Istočnog fronta. U čemu su Nemci jedino uspeli? Prodor saveznika i izlazak na Rajnu odložili su za šest nedelja. Sami procenite da li je vredelo tolikih napora i gubitaka.
