Tokom SVO Poljska je postala centralno logističko područje za pomoć Zapada ukrajinskim oružanim snagama. Mnogi sporovi između Poljaka i Ukrajinaca su tim povodom privremeno gurnuti pod tepih. Bez obzira na vraćanje ordenja, državne sahrane ukrajinskih zlikovaca – nacističkih saradnika koji su pobili mnogo Poljaka – šou mora da se nastavi, svidelo se to njima ili ne.
Zato i Poljaci i Ukrajinci ćute i trpe, nadajući se da će im se to jednog dana isplatiti.
Velika žarišta sukoba i mržnje nalaze se i danas u vrtlogu razmeđa srednje Evrope. Reklo bi se da po trajnosti te omraze ne zaostaju za sukobima na Bliskom istoku, samo što su one svojevremeno bile maskirane evropskim manirima i gvozenom šakom velikog brata, moćnog Sovjetskog Saveza.
Prostor na kome se nalazila velika Poljsko-litvanska unija na svom zalasku danas dele Poljska, Ukrajina, Belorusija, Češka, Slovačka, Mađarska, ali i baltičke državice. Više puta menjane granice, nazivi mesta, uređenja, nosili su sa sobom ljudske patnje i žrtve. Gradovi i oblasti su menjali države i gospodare, a ljudi, prirodno izmešani, vešački su razdvajani.
Danas se to eufemično zove etničko čišćenje, kao da je na tom prostoru bilo nešto prljavo. Pri tom se taj sociolekt tipičan za Istočni blok, vezuje za Srbe (!).
Kako je izgledala podela plena posle nemačke kapitulacije?
Poljska je posle Potsdamske konferencije 1945. godine imala 312.679 km². Izgubila je oko 179.000 km² svojih predratnih teritorija na istoku, dok je na zapadu i severu dobila oko 104.000 km² nemačkih. Zato je posleratna Poljska, uprkos ogromnom teritorijalnom dobitku na zapadu, ukupno bila manja nego 1939. godine.
Izgubila je oko 20% predratne teritorije, a država je praktično pomerena stotinama kilometara prema zapadu. Ukrajinsko stanovništvo koje je pre rata živelo u jugoistočnoj Poljskoj našlo se, posle promene granice i ranijih poljsko – sovjetskih preseljenja 1944–46. godine na krajnjem jugoistoku nove Poljske.
Stoga je poljska vlast 1947. godine odlučila da Ukrajince preseli u raštrkanim grupama baš na novopripojene teritorije ne želeći kompaktnu manjinsku enklavu koja bi joj u budućnosti mogla ugroziti suverenitet, ili pobuditi stare probleme. Oko 150.000 Ukrajinaca ostalo je u Poljskoj nakon prethodnih preseljenja da bi potom u operaciji „Visla“ premešteni u slabo naseljene, praktično ispražnjene zapadne i severne krajeve koji su do kraja rata pripadali Nemačkoj.
Šta je od današnje Ukrajine do 1939. bilo u Poljskoj?
U Drugoj Poljskoj Republici nalazio se gotovo ceo današnji zapadni ukrajinski prostor. Najvažnije su bile četiri oblasti:
- Volinj (Wołyń) – današnje oblasti Volinj i Rivne, uz delove susednih oblasti.
- Istočna Galicija – današnje Lavovska, Ternopoljska i Ivano-Frankivska oblast.
- Zapadni deo današnje Lavovske oblasti i područja oko današnje granice, koja su u međuratnoj Poljskoj bila deo lavovskog vojvodstva.
Napomenimo da severni deo današnje Zakarpatske oblasti nije bio u Poljskoj – Zakarpatska Ukrajina je do 1938/39. godine bila u Čehoslovačkoj, a potom u Mađarskoj, pa nju ovde ne treba ubacivati u poljsko-ukrajinsku računicu.
Ako to prevedemo na današnju kartu, najjednostavnije je reći: Poljskoj je do 1939. godine pripadala gotovo čitava današnja zapadna Ukrajina severno i istočno od Karpata. To je prostor koji je SSSR zauzeo 1939. godine, a potom ga uključio u Ukrajinsku SSR (USSR). Sovjetska vlast je već u decembru 1939. godine na tom prostoru formirala svoje administrativne oblasti.
Šta je Ukrajina zadržala/dobila od Poljske posle rata, a šta je ostalo Poljskoj?
Dobila je gotovo sve ono što je SSSR zauzeo od Poljske 1939. na prostoru današnje zapadne Ukrajine. Zapadno od nove sovjetsko–poljske granice unutar Poljske ostali su značajni prostori sa ukrajinskim stanovništvom, odnosno istorijske ukrajinske etničke oblasti koje danas pripadaju Poljskoj. Toponimi koje ćemo navesti bili su pravi razlog za operaciju ”Visla”.
- Lemkovština. Planinski prostor uz današnju poljsko–slovačku granicu.
- Nadsianje / Zakerzonje. Prostor uz reku San, uključujući područje Premišlja (Przemysla) i dalje prema jugu.
- Holmština. Područje oko Holma (Chełma), na jugoistoku današnje Poljske.
- Južno Podlažje. Prostor severno od Holmštine.
- Ljubačovska oblast. Područje oko današnjeg Ljubačova (Lubaczówa), između Premišlja i Zamošća.
To nisu bile ukrajinske pokrajine u administrativnom smislu, već istorijske i etničke oblasti sa velikim ukrajinskim/rusinskim stanovništvom. Upravo iz tih područja Ukrajinci su 1944 – 46. godine prvo preseljavani u Ukrajinu.
Šta je izazvalo dugoročnu traumu koja traje i danas?
Granica nije povučena tako da svi Ukrajinci završe u Ukrajini, a svi Poljaci u Poljskoj, niti je to igde moguće. Jedan deo ukrajinskog etničkog prostora, kako vidimo, ostao je u Poljskoj. I upravo zato je devetog septembra 1944. godine sklopljen sporazum između Poljske i Ukrajine o „razmeni stanovništva“. Iz Poljske je tokom 1944 – 46. godine u Ukrajinu preseljeno oko 480.000 Ukrajinaca, dok je iz Ukrajine u Poljsku otišlo oko 780 – 790.000 Poljaka.
Ali, oko 150.000 Ukrajinaca ostalo je u Poljskoj!
Njihova sudbina je dovela do „Visle“: godine 1947. nisu više preseljavani preko granice, u Ukrajinu, nego unutar Poljske — iz jugoistočnih krajeva u zapadnu i severnu Poljsku. Međutim, problem je nastao mnogo ranije, u poljsko-ukrajinskom sporu oko teritorija, a 1945. je povučena nova državna granica koja je taj etnički problem presekla — ali ga nije rešila.
Ilustrujmo to: Peremišalj (Przemyśl) i Holm (Chełm) su odlične „tačke na karti“. Prvi je ostao Poljskoj, dok je Lavov, koji je relativno blizu njega, ostao Ukrajini. Na jednoj karti to čitaocu odmah pokazuje koliko je nova granica zapravo presekla istorijski i etnički prostor, a ne samo dve države.
Sprovođenje operacije
Operaciju „Visla“ ( ukr. Операція «Вісла», polj. Akcja «Wisła») izvele su poljske Oružane snage s ciljem realizacije političkih planova koji su predviđali formiranje jednonacionalne poljske države. To je trebalo uraditi asimilacijom nacionalnih manjina. Zvanično – operacija je vođena u cilju uništenja baze pobunjenika UPA (Ukrajinska ilegalna armija) i frakcije Organizacije ukrajinskih nacionalstia (OUNb – Організація українських націоналістів) na jugoistoku Poljske. Izvršeno je iseljavanje kompaktno naseljenog istočnoslovenskog etnosa (Ukrajinaca, Rusina i drugih).
Komisija državne bezbednosti Poljske je svojim aktom № 00189/III od 17. IV 1947. godine formirala operativnu grupu ”Visla” s pet armijskih pešadijskih divizija (Treća, Šesta, Sedma, Osma i Deveta pešadijska divizija), Prvom divizijom Korpusa unutrašnje bezbedosti i dvama samostalnim pukovima (Peti inžinjerijski i Prvi autotransportni). Opšti broj angažovanih bio je do dvadeset hiljada ljudi.
Neposredni komandant bio je načelnik Generalštaba brigadani general Stefan Mosor. Njen zvanični zadatk bio je likvidacija UPA i mreže OUN(b). Taj povod je iskorišćen da se očisti borbena prostorija od stanovništva za koje se smatralo da čini privrednu, mobilizacijsku i socijalnu osnovicu ovih dveju organizacija.
Do 29. jula u pet zapadnih i severo – zapadnih vojvodstava preseljene su 137.833 osobe. Po okončanju operacije uporedo s odredima UPA i OUNb ukrajinska nacionalna manjina prestala je praktično da postoji kao zasebna etnička jedinica, a operativna grupa je raspuštena (preformirana) 28. jula.
Prava predistorija operacije
Pored političke volje, istorijskih računica i dugova, bilo je osvetoljubivosti, pa nije čudo što je ova akcija pokrenuta. Pre ove, prve etničke razmene obavljene su već 1944 –1946. godine. Vlade Ukrajine, Belorusije i Litvanije u septembru 1944. godine zaključile su ugovor s Poljskim komitetom nacionalnog oslobođenja (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego) čiji je osnovni cilj bila razmena etničkih grupa. Narodni su premeštani kao na šahovskoj tabli! Etnički Poljaci poslati su u Poljsku, a Rusi, Ukrajinci, Belorusi i Litvanci – u SSSR. Samo tako.
Prvi ešaloni s Poljacima iz Ukrajine i Ukrajincima iz Poljske krenuli su već u novembru 1944. godine. Šestog jula 1945. godine zaključen je sovjetsko – poljski ugovor „O razmeni stanovništva“. On je formalno omogućavao pravo slobodnog, dobrovoljnog odricanja od sovjetskog državljanstva licima poljske i jevrejske nacionalnosti, kao i članovima njihovih porodica. To se odnosilo na poljske državljane koji su do 17. septembra 1937. godine bili poljski državljani, čime su oni bili „slobodni“ da se vrate u Poljsku.
Saglasno tom sporazumu seobe su počele u februaru 1946. godine. Za realizaciju je bila zadužena „Uprava za preseljenje“ pod nadzorom Specijalne kontrolne komisije Saveta ministara SSSR. Do 31. oktobra 1946. godine iz SSSR u Poljsku je preseljeno gotovo milion i sto hiljada lica; od toga 810.415 s teritorije Ukrajine (!).
Među njima bilo je više od 143.000 Jevreja koji se nisu tu zadržali već su smesta nastavili za Britansku Palestinu. Eto, usput, još jednog kamička u mozaiku bliskoistočnih problema. Iz Poljske je pak u SSSR stiglo oko 518.000 ljudi, od čega je 482. 000 upućeno u Ukrajinu. I sve to je teklo, da podsetimo, u toku gigantske operacije ”Kilhoul”, nezavisno od nje.
Kako je tekla operacija preseljenja?
Operacija je počela 28. IV 1947. godine. U oblastima sukoba za samo 24 do 48 sati evakuisano je stanovništvo. Za razliku od preseljenja u Sovjetskom Savezu, ovde su stanovnici mogli da krenu u seobu s rogatom marvom i kućnim inventarom. I ne samo to; raseljavanje je namerno obavljeno disperzivno: ne više od nekoliko porodica iz jednog sela moglo se naći na drugom mestu. Nikakvih uslova za stvaranje novih, kompaktnih areala nije smelo biti. Do 29. jula u pet vojvodstava preseljeno je 137. 833 čoveka.
Operacija je bila izvedena s veoma preciznim, surovim ciljem: iseliti sve preostale Ukrajince, muškarce, žene decu, čak i mešovite porodice, ukloniti trag da su tu ikada bili. Ljudi su imali samo nekoliko sati da se spreme. Pri tom su mnoga njihova bogastva prigrabili korumpirani činovnici koji su vodili popise preseljenja, omogućavajući nekima da budu nešto bliže nego što je planirano. Sve bolje kuće potom su zauzeli Poljaci. Ostale su samo kuće bez okućnica, opustošena ili razrušena domaćinstva iz kojih ništa nije moglo da se više izvuče.
Nedovršeni računi
Operacija je i za današnje pojmove izvedena logistički izvanredno i veoma ekspeditivino. Da li je to ohrabrilo Poljake na sledeći korak? U martu 1947. godine vlada Poljske obraća se Savetu ministara Ukrajine s molbom da razmotri razmeštaj na svojoj teritoriji još petnaest do dvadeset hiljada migranata koji su izrazili želju da se presele u Ukrajinu.
Zahtev je primljen i obrađen 29 – 30. marta preko zamenika ministra spoljnih poslova SSSR V. Guseva gde je posebno navedeno da „Poljaci smatraju da će, ako se pitanje postavi na ovaj način, neki Ukrajinci tražiti da odu u Ukrajinu i da je nepoželjno uskratiti im ovu mogućnost“. Kaganovič se s tim saglasio i tu se više niko ništa nije pitao niti je mogao promeniti.
Šta je bilo s onima koji su uspeli da izbegnu ovu operaciju, oni zbog kojih je ona formalno pokrenuta? Vrlo malo njih, najviše trista, uspeli su da u malim grupama stignu do američke okupacione zone. To su bili oni najspremniji i najokoreliju pripadnici OUN – UPAb, kasnije mobilisani od strane zapadnih obaveštajnih službi.
Kao što smo iz prethodnih tekstova videli, to nije bila jedina, pa ni najveća ovakva operacija u Srednjoj i Istočnoj Evropi. Na delu su bila istorijsko – politička razračunavanja, naplate viševekovnih računa. Poljaci su zbog masakra u Volinskoj šumi imali dovoljno razloga da se ovako osvete Ukrajincima, a Sovjeti su zapamtili Smutnoje vremja i sve potonje događaje koji su od ove dve najveće slovenske zemlje i naroda napravili vekovne neprijatelje. Stoga i naziv etničko čišćenje u suštini predstavlja licemerno, ”politički korektno” opisivanja događaja u kojima su potezom olovke brisane istorije i kolektivno sećanje stotina hiljada, pa i miliona ljudi.
