Grčka ubrzano menja raspored svojih najvrednijih sistema protivvazdušne odbrane u trenutku kada se bezbednosna slika oko zemlje komplikuje sa više pravaca. Atina više ne posmatra raspored Patriota, lovačke avijacije i zaštitu vojnih baza kao odvojena pitanja, već kao deo šire reorganizacije koja zahvata istočni Mediteran.
Poslednjih godina deo grčkih sposobnosti bio je raspoređen daleko od matične teritorije, dok su se u međuvremenu promenili i prioriteti i procena rizika. Bliski istok više nije udaljeno krizno područje, a veliki vojni objekti na jugu Grčke imaju sve veću vrednost za operacije SAD i NATO-a. Istovremeno, stari sporovi u Egejskom moru ponovo dobijaju vojnu dimenziju.
Zbog toga se u Atini sada preispituje gde bi najvažniji sistemi trebalo da budu raspoređeni kada bi se bezbednosna situacija naglo pogoršala. Jedna odluka koja se trenutno razmatra mogla bi da okonča višegodišnju grčku vojnu misiju van zemlje, dok je druga promena rasporeda već počela. Krit pritom dobija znatno veći značaj nego ranije.
Promene ne obuhvataju samo Patriot. U računicu ulaze borbena avijacija, zaštita savezničke infrastrukture, odnosi sa susedima i mogućnost da Grčka svoje PVO kapacitete ponovo koncentriše bliže teritoriji koju bi morala neposredno da brani.
Patriot iz Saudijske Arabije mogao bi da se vrati kući
Grčka baterija Patriot raspoređena je u Saudijskoj Arabiji 2021. godine u okviru misije zaštite saudijske kritične infrastrukture. Sistem se nalazi u oblasti Janbua, na obali Crvenog mora, zajedno sa grčkim vojnim osobljem.
Posle skoro pet godina, Ministarstvo odbrane razmatra potpuno povlačenje jedinice.
Prema informacijama objavljenim u grčkoj odbrambenoj štampi, novi bezbednosni uslovi zahtevaju da se jedan od ograničenog broja grčkih sistema Patriot ponovo stavi neposredno na raspolaganje nacionalnoj odbrani.
Postoji i kompromisna mogućnost. Misija u Saudijskoj Arabiji mogla bi da bude kratko produžena dok se ne završe logističke i diplomatske procedure potrebne za povratak baterije i ljudstva.
Takva odluka dolazi u trenutku kada se u Atini ponovo procenjuje celokupna struktura protivvazdušne zaštite zemlje.
Grčka ne posmatra više Bliski istok i Egejsko more kao potpuno odvojena bezbednosna područja. Eskalacija na Bliskom istoku može direktno da utiče na grčke baze, pomorski saobraćaj i savezničke operacije, dok istovremeno ostaje otvoren višedecenijski spor sa Turskom.
Krit dobija znatno važniju ulogu
Najvidljiviji deo nove reorganizacije već je počeo. Baterija Patriot koja se nalazila na Karpatosu premešta se u vazduhoplovnu bazu Suda na Kritu. Time jedan od najvažnijih vojnih objekata u istočnom Mediteranu dobija snažniju zaštitu od aviona, krstarećih i balističkih raketa i drugih vazdušnih pretnji.
Suda ima značaj koji daleko prevazilazi potrebe same Grčke. Bazu intenzivno koriste američke i druge Grčkoj savezničke snage, a njen položaj omogućava podršku operacijama prema istočnom Mediteranu, Bliskom istoku i severnoj Africi. Krit se nalazi na raskrsnici pravaca koji povezuju Egejsko more, Levant, Suecki kanal i centralni Mediteran.
Pomeranje Patriota sa Karpatosa zato predstavlja koncentrisanje jednog od najvrednijih grčkih sistema PVO oko infrastrukture čiji bi gubitak ili privremeno onesposobljavanje imao posledice daleko izvan same Grčke.
Krit tako postepeno dobija ulogu centralne tačke nove grčke odbrambene arhitekture na jugu zemlje.
F-16 ostaju na Kipru, Sofija takođe može tražiti pomoć
Reorganizacija nije ograničena na Patriot. Grčki lovci F-16 raspoređeni na Kipru trebalo bi da ostanu tamo na neodređeno vreme, kao mera predostrožnosti zbog pogoršane bezbednosne situacije u istočnom Mediteranu.
Takvo prisustvo dodatno proširuje prostor u kojem grčka avijacija može brzo da reaguje, ali nosi i jasnu političku poruku u regionu u kojem su odnosi Atine i Ankare već decenijama opterećeni nizom teritorijalnih i pomorskih sporova.
Grčke vlasti istovremeno nisu zatvorile vrata mogućem zahtevu Bugarske za pomoć u protivvazdušnoj i protivraketnoj odbrani.
Atina bi takvu mogućnost razmatrala ukoliko Sofija zvanično zatraži podršku.
Sve to dodatno opterećuje ograničen broj sistema kojima Grčka raspolaže i objašnjava zbog čega baterija koja je godinama bila angažovana u Saudijskoj Arabiji sada postaje mnogo potrebnija kod kuće.
Turski F-16 i dronovi ponovo podižu tenzije u Egeju
Iza nove raspodele grčkih snaga ostaje i stari problem sa Turskom. Prema grčkim vlastima, poslednjih meseci povećan je broj kršenja nacionalnog vazdušnog prostora od strane turskih F-16 i bespilotnih letelica u istočnom Egejskom moru. Presretanja koja izvodi grčka avijacija ponovo postaju redovan deo svakodnevnih operacija.
Spor dve države odavno nije ograničen samo na pitanje vojnih letova. Ankara osporava način na koji Atina tumači prava grčkih ostrva na kontinentalni šelf i ekskluzivnu ekonomsku zonu. U središtu turskog pristupa nalazi se doktrina “Plava domovina”, odnosno Mavi Vatan, kojom Turska definiše znatno širi prostor svojih pomorskih interesa u Egejskom moru i istočnom Mediteranu.
Turska se poziva i na pomorski memorandum potpisan sa Libijom, na osnovu kojeg osporava deo grčkih zahteva južno i istočno od Krita, kao i u oblasti oko Kasteloriza. Spor je dodatno zaoštren kada su turske vlasti počele da pojedine elemente doktrine “Plava domovina” prenose u domaći pravni i administrativni okvir.
Ankara je paralelno najavila sopstvene “nacionalne morske parkove” u područjima koja Grčka smatra delom svog pomorskog prostora i odbacila grčki plan prostornog planiranja za razvoj projekata obnovljivih izvora energije u Egejskom moru, uključujući buduće priobalne vetroelektrane.
Atina: O suverenitetu nad ostrvima nema pregovora
Grčko Ministarstvo spoljnih poslova odgovorilo je da su suverenitet Grčke nad ostrvima i njihova prava na pripadajuća pomorska područja zasnovani na međunarodnom pravu i Konvenciji UN o pravu mora. Atina insistira da sa Turskom postoji samo jedno pitanje koje može biti predmet pregovora: razgraničenje kontinentalnog šelfa i ekskluzivne ekonomske zone.
Suverenitet nad grčkim ostrvima, prema stavu Atine, nije tema za pregovore. Takva pozicija direktno se sudara sa turskim tumačenjem pomorskih granica i pravnog statusa pojedinih područja istočnog Mediterana.
Dakle, premeštanje Patriota, ostanak F-16 na Kipru i koncentracija dodatnih snaga oko Krita imaju šire značenje od obične vojne reorganizacije.
