Strateška ofanzivna operacija kojom je urušena moć nemačkih oružanih snaga na Istočnom frontu u ruskoj istoriografiji zove se Beloruska ofanzivna operacija (Белору́сская наступа́тельная опера́ция). Poznatija je pod imenom ”Bagration”. Ono je dodeljeno u čast P. I. Bagrationa (Багратион, Пётр Иванович), vojskovođe koji je komandovao Drugom ruskom armijom na teritoriji Belorusije za vreme Otadžbinskog rata 1812. godine. Smrtno je ranjen u Borodinskoj bici. Zbog svog značaja operacija je klasifikovana kao strateška, kao jedna od 34 takve operacije izvedene od strane RKKA, odnosno Crvene Armije. Po svom obimu i posledicama smatra se najvećom i najsloženijom u Drugom sv. ratu.
Stanje pretposlednje ratne godine
Posle Kurske bitke Vermaht je prešao u stratešku defanzivu. Sredinom juna na Istočnom frontu je obrazovan s nemačke strane ”klin” okrenut u dubinu Sovjetskog Saveza. On je u štabskoj terminologiji bio poznat kao Beloruski balkon. Dok je gotovo cela Ukrajina bila oslobođena, na pravcu Minska došlo je do zastoja. Rezultati proboja bili su skromni.
Krajem proleća 1944. godine nastupanje na Jugu je usporeno i Stavka je rešila da promeni pravac glavnog napada kojim bi mogla stići na teritoriju Nemačke. Na ruku im je išao i dogovor saveznika da se konačno pokrene Drugi front. Time bi i opšta ruska ofanziva značajno olakšala saveznicima napredovanje na Zapadnom frontu.
Odnos snaga
Podaci se razlikuju u zavisnosti od izvora, tumačenja gubitaka i vremenskih intervala. Sovjeti su imali na četiri aktivna fronta početkom operacije više od 1.600.000 vojnika, ne računajući veliku, dobro organizovanu pozadinu i strateške rezerve Stavke koje su nacistima bile nepoznanica od početka pa do samog kraja rata. Nemci su u sastavu grupe armija Centar imali 486.000 vojnika.
Ukupno, s pomoćnim personalom i pozadinskim službama bilo je 849.000 pripadnika Vermahta. To svedoči o birokratizovanom aparatu nemačke armade. Praktično pola sastava bilo je neborbeno. Pored toga, Nemci su tokom borbi uvodili dodatne snage uključujući desno krilo grupe armija ”Sever” i levo krilo grupe armija ”Severna Ukrajina”. Sovjeti su neborbeno osoblje sveli na aktivni minimum jer im napadni oblik dejstava to nametao.
Naspram četiri fronta Crvene armije stajale su četiri armije Vermahta:
- Druga armija grupe armija ”Centar” držala je reon grada Pinska i reke Pripjat, nalazeći se oko 300 kilometara na istok od linije fronta.
- Deveta armija grupe armija ”Centar” branila je sektor sa obe strane reke Berjozine, desne pritoke Dnjepra, jugoistočno od Bobrujska, grada u Mogiljovskoj oblasti.
- Četvrta armija i Treća tenkovska armija grupe armija ”Centar” zauzimale su međurečje Berjozine i Dnjepra, kao i mostobran od Bihova do reona severo-istočno od Orše. Pored toga delovi Treće tenkovske armije držali su reon Vitebska. Ovo ime je poznato ljubiteljima oklopa jer se tamo danas nalazi jedan od najvećih tenkodroma na svetu.
Brojke svedoče
One uopšte nisu išle u prilog Nemcima. Na početku operacije kod Beloruskog balkona Sovjeti su imali nadmoć u oklopu 23 puta, u artiljeriji 9,4 puta, a u avijaciji 10,5 puta. Kako se dogodilo da Nemci budu toliko inferiorni na tako važnom pravcu? Gotovo devet meseci, od oktobra 1943. godine, oni su relativno uspešno zadržavali ofanzivna dejstva Sovjeta na tom delu fronta. Nemačka komanda je, uzimajući u obzir stanje na drugim ratištima, pomalo uspavano mislila da će moći da sa skromnim snagama i dalje drži tu poziciju.
Istina je da su na svim drugim delovima Istočnog fronta (koji su Sovjeti planski rastegli jer su imali čime), Nemci osećali veliku krizu i nedostatak svih mogućih sredstava. Pri tom su svi bili svesni skore invazije u Francuskoj pa je značajan deo snaga i sredstava bio prebačen na Zapad.
Nisu samo brojke te zbog kojih su Nemci doživeli katastrofalan poraz na tom delu fronta. Oni bi ga svakako doživeli, ali u manjoj meri – da nije bilo Hitlera. U tome su svi istoričari saglasni. On se odrekao strateške ešelonirane mobilne odbrane u kojoj bi veliku ulogu igrali brzi protivudari po bokovima, taktika koja je bila relativno uspešna i koju su Nemci odlično primenjivali.
Umesto toga, on je fiksirao određene geografske tačke proglašavajući ih ”tvrđavama”, kao da će to Stavku i iskusne sovjetske maršale impresionirati. Oni su znali kako se osvajaju takva utvrđenja. A njih je bilo 12 u zoni odgovornosti grupe armija ”Centar” uključujući Minsk, Vitebsk, Bobrujsk i Mogiljov. Taj koncept koji je prevaziđen u Prvom svetskom ratu doživeo je debakl već u prve tri nedelje. Sovjeti su osvojili 11 od 12 Hitlerovih neosvojivih tvrđava.
Ono u čemu su Nemci oskudevali, Sovjeti su imali u izobilju, čak i u prvoj godini rata, kada je situacija bila mnogo teža, a to su strateške rezerve Stavke. One su se u ovoj operaciji sastojale od jedne tenkovske armije, 36 pešadijskih i konjičkih divizija, 16 tenkovskih i mehanizovanih korpusa i 11 artiljerijskih divizija. Samo te rezerve iznosile su više od osnovnih nemačkih odbrambenih snaga.
Dodajmo i sledeće: Kursk nije bio samo groblje tenkova, već i nemačke avijacije, posebno lovačkih pukova i divizija. One su nepovratno okrnjene zbog toga što su elitne eskadrile Luftvafe prebačene u Italiju i Normandiju. Nije predmet ovog teksta, ali treba navesti da su one i tamo doživele masakr od kog se nisu oporavile do kraja rata. U junu 1944. godine Šesta vazdušna flota (Luftflotte 6) pod komandom Ritera fon Grejma (Robert Ritter von Greim) odvojena za vazdušnu podršku grupe armija Centar imala je samo 61 lovac, od ukupno 1342 aviona!
U vazduhoplovnim armijama SSSR bilo je oko šest hiljada aviona, od čega više od 1100 dnevnih i noćnih bombardera, uz dve hiljade ”letećih tenkova”, Il-2 štormovika, istinske frontovske opasnosti za koju Nemci nisu imali pandan. Polovina sastava pridodata je pred početak operacije direktno iz rezervi Vrhovne komande. Deo snaga strateške avijacije privučen je kako bi dejstvovao po dubini pozadine protivnika. Lovačka avijacija Severnog fronta pokrivala je sadejstvo Prvog pribaltičkog i tri Beloruska fronta. Ukupno su bile angažovane četiri vazduhoplovne armije – za svaki front po jedna. Na taj način postignuta je apsolutna premoć u vazduhu i sačuvana je do kraja rata.
Operativni plan
Generalštab je počeo s razradom plana već u aprilu 1944. godine. Opšta zamisao bila je: slomiti bokove grupe armija Centar okruživši njene osnovne snage istočno od Minska i potpuno osloboditi Belorusiju. Takav plan do tada je retko bio na stolu Generalštaba jer su slične složene operacije planirane kod Staljingrada i Kurska. Ambicija da se uništi cela jedna armija bila je značajan izazov i za takvu silu kakava je u tom trenutku bila Crvena armija.
Štaviše, Generalštab je ovoj operaciji dodelio najviši prioritet: njen uspeh bio bi ključ za pun prodor tokom letnje kampanje 1944. godine i najkraćim putem bi vodio ka Nemačkoj. Istovremeno, Nemci bi bili izloženi moćnim udarima po grupama koje su zaostale u Ukrajini i Pribaltiku. U tom slučaju, njihovo neumitno povlačenje dodatno bi zakomplikovalo planiranje i logistiku u glavnom štabu Vermahta.
Kako to izvesti sa što manje žrtava?
Poznati metod, iznenađenje, ovom prilikom morao je biti podignut na kvalitetno viši nivo, što nije bilo lako s obzirom na to o kakvim masama vojnika i sredstava je reč. Kombinacijom izvanrednih kontraobaveštajnih igara (Radio-igra koja je slomila Vermaht: kako je operacija „Manastir“ prevarila nemačku komandu), stvaranjem lažnih armija, Sovjeti su u potpunosti uspeli. Kako je to konkretno sprovedeno na terenu?
Sva naređenja izdavana su od strane komandanata armija, u ličnom susretu, bez radio-poruka ili kurira. Telefonski razgovori čak i u kriptovanom obliku bili su zabranjeni. Uveden je režim radio-ćutanja. S druge strane specijalne grupe kontraobaveštajaca i vezista održavale su lažni radio-saobraćaj između nepostojećih armija jer bi radio-tišina bila takođe demaskirajući znak. Obavljani su krupni inžinjerijski odbrambeni radovi – podizani bunkeri, otporne tačke, ojačavani rovovi i saobraćajnice.
Primenjeno je mnoštvo ratnih lukavstava među kojima se izdvaja i jedno inžinjerijsko: noću su mineri odvrtali minske upaljače na pravcu nastupanja. Svi pokreti su obavljani noću, što je bila uobičajena frontovska praksa na obema stranama, pa to nije izazvalo podozrenje. Posebno određeni visoki oficiri lično su obilazili najvažnije sektore i proveravali kako teku pripreme.
Ponovila se situacija iz operacije ”Uran” kod Staljingrada. Dok su sovjetski štabovi znali u detalje nemački raspored, nazive jedinica pa čak i imena starešina, komanda grupe armija Centar i sam Generalštab KoV nacista imali su potpuno pogrešnu procenu mogućeg napada, očekujući ga na stepama Ukrajine. Nemci su pošli od pretpostavke da će iz područja južno od Kovelja (krajnji zapad Ukrajine u Volinskoj oblasti) Sovjeti krenuti s udarom u pravcu Baltičkog mora. Njima je taj flankirani potez bio logičan jer bi odsekao dve grupe armija – Centar i Sever. Stoga su angažovali značajne snage na pravcu tog, ispostavilo se, fantomskog napada.
Kako je tekla operacija?
Ona je izvedena u dve etape. Napadi u prvoj tekli su od 23. juna do četvrtog jula 1944. godine. Tokom nje izvedene su sledeće frontovske napadne operacije: Vitebsko-Oršanska, Mogiljovska, Bobrujska, Polocka i Minska. Tokom druge etape koja se odigrala od petog jula do 29. avgusta uspešno su izvršene Vilnjuska, Šaulska, Belostokska, Lubin-brestovska i Kaunska operacija.
Svi zadaci su u potpunosti ostvareni onako kako su planirani, pa je i uspeh prevazišao očekivanja. Nemačke trupe su bežale tako brzo da ni napad u gonjenju nije mogao da ih stigne. Iskusne nemačke divizije ličile su na rasute horde bez ikakvog reda i plana dok su nestajale pod vatrom sovjetskih snaga.
Partizanska dejstva
Partizanski pokret bio je veoma snažan, posebno u Belorusiji, dejstvujući u otežanim, vrlo teškim uslovima. Na osnovu podataka Beloruskog štaba partizanskog pokreta u leto 1944. godine snagama Crvene armije priključilo se 194.708 partizana koji su do tada dejstvovali u pozadini Nemaca. Prvobitni zadatak u sklopu operacije Bagration bio je da se što više oštete i blokraju neprijateljske komunikacije, a zatim da se spreči povlačenje nemačkih jedinica. Masovna dejstva započela su noću 19. na 20 jun.
Uspešno je ostvarena četvrtina planiranih zadaka usled ogromnog broja nemačkih trupa na relativno malom prostoru. Izvedeno je preko četrdeset hiljada diverzija što je već bilo dovoljno da se parališe pozadina grupe armija Centar. Ispostavilo se nije bilo potrebe da se više uništavaju komunikacijski pravci jer su se Nemci povlačili u rasulu, peške, na zapregama, na čemu god su stigli.
Rezultati operacije
U toku opšte i sveobuhvatne ofanzive praktično je u potpunosti uništena grupa armija Centar. Od 97 divizija i 13 brigada potpuno je uništeno 17 divizija i tri brigade, a 50 divizija je pretrpelo gubitke u obimu od 60 – 70 % borbenog sastava. Od najvećeg broja jedinica ostala su samo imena i brojke. Za tako katastrofalan poraz ne vredi samo kriviti frontovsku komandu ili se diviti sovjetskoj spremnosti. Hitler je mnogo puta zabranjivao povlačenje vezujući ruke svojim iskusnim generalima koji su mnogo bolje sagledali stanje na frontu. Na taj način Vermaht je pretrpeo gubitke koje nije bio u stanju da nadoknadi do kraja rata.
Uspeh je značajno prevazišao čak i najhrabrija predviđanja i očekivanja iskusnih sovjetskih maršala. Za samo dva meseca u potpunosti je oslobođena Belorusija i deo Baltika, pri čemu su zauzeti i istočni delovi Poljske. Na frontu dužine 1100 kilometara postignuta je strateška dubina prodora od čak 600 kilometara. Na taj način je ugrožena i grupa armija ”Sever” u Pribaltičkom prostoru. Sovjeti su uradili isto ono što su Nemci uradili s linijom Mažino: jednostavno su zaobišli liniju ”Panter” (Panther—Wotan) koja je kretala od Azovskog mora i trebalo da zaštiti južni deo fronta. Na taj način značajno je olakšana Pribaltička operacija tokom koje su Sovjeti izveli bočni prodor duž priobalja Baltika.
Zauzevši dva velika mostobrana na Visli i južno od Varšave, postavljene su strateške osnove za Operaciju Visla-Odra u slivu ovih velikih reka. U januaru 1945. godine odatle je krenula nova ofanziva Prvog beloruskog fronta koji se zaustavio tek na Odri. Staljin se držao dogovora sa zapadnim saveznicima, ali dok su oni polako prodirali normandijskim predelima prelazeći simbolična rastojanja, Sovjeti su u neodoljivoj, primerno organizovanoj strateškoj operaciji, koordiniranjem više različitih bitaka, načinili veliki korak u uništenju nacizma. Nemački istoričari gubitke u operaciji Bagration smatraju najvećim u nemačkoj istoriji, većim čak i od bitke kod Verdena.
O veličini operacije svedoče brojke koje ilustruju početni odnos snaga koje smo već naveli. Međutim, one koje su zabeležene na kraju operacije, zaista su impresivne: Sovjeti su angažovali preko dva i po miliona, a Nemci 1,2 miliona vojnika. Crvena armija je zadejstvovala više od šest hiljada tenkova i samohodnih oruđa, preko 45.000 artiljerijskih cevi i oko sedam hiljada aviona, a Nemci su uspeli da privuku 900 tenkova i samohodnih artiljerijskih oruđa, oko 9.500 artiljerijskih cevi i minobacača i 1350 aviona.
Ni gubici nisu bili mali:
Na sovjetskoj strani poginulo je 178.507 vojnika, dok je 587.308 ranjeno. Izgubljeno je 2957 tenkova i samohodnih oruđa, 2447 artiljerijskih oruđa i minobacača i 822 aviona. Za razliku od sovjetskih, nemački gubici su bili nenadoknadivi. Od 410.000 gubitaka svih vrsta čak 250.000 bilo je bespovratno, dok je 158.480 vojnika bilo zarobljeno. Put do Berlina bio je otvoren.
