Pakistanska vojna vazduhoplovna industrija priprema projekat koji bi mogao da predstavlja najveći tehnološki iskorak u njenoj dosadašnjoj istoriji. Zemlja koja je decenijama zavisila od uvoza američkih i kineskih borbenih aviona sada pokušava da preuzme znatno veću kontrolu nad njihovim razvojem, proizvodnjom i modernizacijom. Ambicije više nisu ograničene na sklapanje letelica i zamenu pojedinačnih elektronskih uređaja.
Iskustvo stečeno zajedničkim razvojem lovca JF-17 sa Kinom omogućilo je Pakistanu da izgradi sopstvene proizvodne pogone, obuči konstruktore i razvije određene komponente borbenih sistema. Međutim, projektovanje potpuno novog lovca predstavlja mnogo zahtevniji posao, posebno kada se od aviona očekuju smanjena radarska uočljivost, napredni senzori i veći borbeni radijus. Takav program zahteva godine ispitivanja i industrijske kapacitete kojima raspolaže relativno mali broj država.
Novi materijali koji su se pojavili početkom oktobra ponovo su otvorili pitanje koliko su pakistanske ambicije zapravo velike. Posebnu pažnju privukla je konstrukcija koja se znatno razlikuje od dosadašnjih aviona ove zemlje, kao i njene dimenzije. Iza oznake PFX krije se program čiji razvoj traje već nekoliko godina, ali čiji konačni izgled još nije određen.
PFX predstavljen 2024. godine kao naslednik JF-17
Pakistansko ratno vazduhoplovstvo prvi put je javno pomenulo program JF-17 PFX početkom 2024. godine, dok je njegova maketa predstavljena u novembru na međunarodnoj izložbi naoružanja IDEAS u Karačiju. Oznaka PFX tumači se kao Pakistan Fighter Experimental, a tadašnji predstavnici vazduhoplovstva opisali su budući avion kao lovac generacije 4,5+, sa planom završetka razvoja do kraja decenije. Naglasak je stavljen na domaću proizvodnju radara, naprednu avioniku, elektronsko ratovanje i integraciju raketa većeg dometa.
Program se oslanja na iskustvo kompanije Pakistan Aeronautical Complex (PAC) iz Kamre, koja zajedno sa kineskom kompanijom Čengdu proizvodi JF-17 Tander. Najnoviji serijski JF-17 Block III već raspolaže radarom sa aktivnom elektronski skeniranom antenom KLJ-7A, savremenim prikazivačima u kabini i mogućnošću korišćenja kineskih raketa PL-15E za borbu izvan vizuelnog dometa. Taj avion postao je važan izvozni proizvod, što potvrđuje i uvođenje JF-17 Block III u vazduhoplovstvo Azerbejdžana tokom 2026. godine.
PFX Alpha: prvi korak prema samostalnoj proizvodnji
Jedan od najkonkretnijih delova programa nosi oznaku PFX Alpha i odnosi se na unapređenje postojećeg JF-17. Pakistanski Nacionalni park vazduhoplovnih nauka i tehnologije (NASTP) predstavio je 2024. plan modernizacije koji obuhvata novi radar, unapređene elektronske sisteme i širi izbor domaćeg naoružanja. Među razmatranim sredstvima nalaze se vođene bombe AZB-81LR i Rasoob-250, koje bi dodatno proširile mogućnosti aviona za dejstva po kopnenim ciljevima.
Posebno važan cilj jeste razvoj domaćeg AESA radara, čime bi Pakistan smanjio zavisnost od kineskih dobavljača ključne elektronske opreme. NASTP je tokom 2026. prikazao koncepte novih radara i modernizacije više postojećih vazduhoplovnih platformi, uključujući JF-17, F-16 i avione za rano upozoravanje i kontrolu Saab 2000. Takav pristup omogućava postepeno osvajanje tehnologija potrebnih za složenije projekte, bez istovremenog razvoja potpuno nove konstrukcije aviona.
Novi koncept PFX neobično podseća na ruski Su-57
Pportal IDRW objavio je 10. oktobra novu konceptnu sliku PFX, na kojoj se vidi veliki dvomotorni lovac sa izraženim stelt karakteristikama. Za razliku od ranijih prikaza, nova konstrukcija ima širok centralni deo trupa, trapezoidna krila, zakošene vertikalne stabilizatore i dva izduvna otvora motora postavljena blizu jedan drugog. Upravo takav raspored podseća na ruski Su-57, posebno kada se posmatraju oblik prednjeg dela trupa, krila i ukupne proporcije aviona.
Na konceptu se primećuju i usisnici vazduha koji odgovaraju rešenju DSI, kod kojeg posebno oblikovano ispupčenje ispred usisnika upravlja graničnim slojem vazduha bez klasičnih spoljašnjih pregrada. Takva konstrukcija može smanjiti složenost i masu usisnika, uz povoljniji oblik za smanjenje radarskog odraza. Međutim, sličnost sa Su-57 ne predstavlja dokaz preuzimanja ruske konstrukcije, posebno zato što se brojna aerodinamička rešenja ponavljaju na savremenim lovcima različitih proizvođača.
Prema dimenzijama prikazanim uz novi koncept, PFX bi trebalo da bude dug približno 20,1 metar, sa rasponom krila od oko 15,6 metara. To je znatno više od postojećeg JF-17, koji je dug približno 14,3 metra i ima raspon krila od 9,4 metra, dok je po dužini gotovo jednak ruskom Su-57. Veliki trup mogao bi da primi više goriva, snažniji radar i veći borbeni komplet, ali za sada nisu objavljeni podaci o maksimalnoj poletnoj masi, motorima i nosivosti.
Najveći izazov nisu krila, već motori i elektronika
Prelazak sa jednomotornog JF-17 na znatno veći dvomotorni avion zahteva potpuno novu konstrukciju, drugačiji raspored goriva, upravljačkih sistema i sistema za hlađenje elektronske opreme. Posebno je zahtevno razviti motor odgovarajućeg potiska i pouzdanosti, dok stelt konstrukcija dodatno komplikuje projektovanje usisnika, izduvnih kanala i unutrašnjih odeljaka za naoružanje. Pakistan trenutno nema serijski proizveden sopstveni turboventilatorski motor namenjen ovakvoj klasi borbenih aviona.
Kod velikih stelt lovaca podjednako su važni sistemi za otkrivanje ciljeva, elektronsko ratovanje i obradu podataka sa više senzora. Radar sa aktivnom elektronski skeniranom antenom mora biti usklađen sa infracrvenim senzorima, sistemima identifikacije i vezama za razmenu taktičkih podataka. Pakistan bi zbog toga mogao da se osloni na postojeću saradnju sa kineskom industrijom, koja već proizvodi lovce J-20 i J-35, kao i motore, radare i raketno naoružanje za savremene borbene avione.
Od projekta Azm do saradnje sa Kinom i Turskom
Pakistanske ambicije razvoja domaćeg lovca pete generacije starije su od programa PFX. Još 2017. pokrenut je projekat Azm, zamišljen kao širok razvojni program nove borbene avijacije, ali nije doveo do proizvodnje najavljenog aviona. Pakistanski stručnjaci navode da je program praktično napušten, a da je PFX postao znatno konkretniji pokušaj razvoja domaćih konstruktorskih i proizvodnih sposobnosti.
Islamabad istovremeno razmatra nabavku kineskog lovca pete generacije J-35AE, koji bi mogao da popuni tehnološki prostor između sadašnje flote i budućih domaćih projekata. Zamenik komandanta pakistanskog ratnog vazduhoplovstva Tariq Mahmud Gazi izjavio je u maju 2026. da je uspostavljen početni mehanizam saradnje oko J-35AE, dok su neposredni prioriteti dodatni J-10CE i unapređeni JF-17.
Pakistan takođe razvija vazduhoplovnu saradnju sa Turskom, čiji je lovac pete generacije KAAN već u fazi letačkih ispitivanja, doduše sa američkim motorima, dok je turski motor TF35000 još u razvoju. Turska kompanija TAI ima predstavništvo u Pakistanu, a dve zemlje su tokom 2025. potpisale sporazume o saradnji u vazduhoplovnoj industriji i elektronskom ratovanju. Ipak, ne postoji potvrđen ugovor koji bi povezivao novu konstrukciju PFX sa razvojem turskog KAAN-a.
Kada bi PFX mogao da poleti?
Prilikom predstavljanja 2024. godine pakistanski predstavnici pominjali su mogućnost da prvi prototip poleti u roku od četiri do pet godina, što bi značilo 2028. ili 2029. godinu. Međutim, taj rok odnosio se na tada predstavljeni program, a nije potvrđeno da se odnosi i na najnoviji dvomotorni koncept. Za njega još nisu javno prikazani završena konstrukcija, prototip u proizvodnji niti rezultati zemaljskih ispitivanja.
Najnovija ilustracija pokazuje kakav avion Pakistan razmatra. U međuvremenu, PFX Alpha ostaje konkretniji razvojni pravac kroz koji domaća industrija može da osvoji proizvodnju radara, avionike i integraciju novih sistema naoružanja. Sam dvomotorni PFX zahtevao bi znatno veća ulaganja, nov pogonski sistem i dug program ispitivanja pre nego što bi mogao da postane operativni lovac.
