Hrvatska dočekala svoj poslednji lovac Rafale: Da li počinje nova trka u naoružanju na Balkanu?

Dana 25. aprila 2025. godine, polovni jednosedi Rafale lovački avion, oznake 159, sleteo je na vojni aerodrom Zagreb-Pleso, čime je završen istorijski proces nabavke za Hrvatsko ratno zrakoplovstvo.

Ova poslednja isporuka od 12 Rafale F3-R aviona iz Francuske, ugovorena za više od milijardu dolara, ne predstavlja samo rutinsku nadogradnju mini članice NATO-a, već i jasnu ambiciju Hrvatske da postane relevantan igrač na jugoistočnom krilu pakta.

Dolazak višenamenskog borbenog aviona četvrte plus generacije, proizvedenog u Dassault Aviation-u, ne samo da transformiše sposobnosti hrvatskog ratnog vazduhoplovstva, već oblikuje i stratešku ravnotežu na Balkanu, gde tenzije sa susedima, posebno sa Srbijom koja očekuje nabavku Rafalea, polako rastu.

Hrvatska se odlučila da modernizuje oružane snage. Decenijama se oslanjala na zastarele sovjetske MiG-21 avione, čije su mogućnosti bile znatno ispod aktuelnih standarda. MiG-ovi, iz sedamdesetih godina prošlog veka, bili su ograničeni na osnovne zadatke vazdušne odbrane.

Nakon višegodišnjih pregovora i budžetskih izazova, Zagreb je 2021. potpisao međuvladin ugovor sa Francuskom o kupovini 12 polovnih Rafale F3-R aviona – 10 jednoseda i 2 dvoseda – zajedno sa simulatorima, rezervnim delovima i obukom.

U izboru su konkurisali američki F-16 i švedski Gripen, ali je Hrvatska odlučila da se strateški približi Francuskoj, jačajući francuski uticaj unutar NATO-a.

Rafale F3-R je dvomotorni borbeni avion sa delta krilima, maksimalne brzine 1,8 Maha i borbenim radijusom većim od 1600 kilometara. Opremljen AESA radarom Thales RBE2 i elektronskim ratnim sistemom SPECTRA, Rafale ima sposobnost da simultano prati i napada više ciljeva, dok se odlikuje i dobrim sistemom ometanja i protivmerama.

Naoružan raketama vazduh-vazduh Meteor i krstarećim projektilima SCALP, Rafale dominira u misijama kontrole vazdušnog prostora, udarima na ciljeve na zemlji, izviđanju i čak u nuklearnim operacijama za potrebe Francuske.

U poređenju sa, primera radi, američkim F-16, Rafale nudi veću autonomiju i višenamensku upotrebu, iako ni jedan ni drugi nemaju stelt karakteristike. Rafale pokušava da bude konkurencija ruskom Su-30 i kineskom J-16, a glavni adut mu je umreženo ratovanje, kompatabilno sa ostalim NATO sistemima.

Za Hrvatsku, dolazak Rafalea predstavlja kvantni skok. MiG-21 sa analognom kabinom i ograničenim radarom jednostavno nije mogao da odgovori zahtevima modernog ratovanja. Prelazak sa “pisaće mašine na kompjuter” omogućava Hrvatskoj patroliranje Jadranskim morem, izvođenje udara na morske ciljeve i učešće u NATO operacijama.

Rafale donosi i simboličku težinu posebno u novonastalim okolnostima. Odluka da se izabere francuska tehnologija umesto američke reflektuje tendenciju evropskih država da diversifikuju svoje odbrambene partnere.

Kako navode mediji, Ministarstvo odbrane Hrvatske ocenjuje ovu kupovinu kao “najvažniju modernizaciju hrvatskog ratnog zrakoplovstva u svojoj istoriji”. Piloti koji su decenijama leteli MiG-ovima sada prelaze na sofisticirane Rafale sisteme, što označava potpunu transformaciju sposobnosti hrvatskih oružanih snaga.

Dolazak Rafale lovaca ne prolazi nezapaženo ni kod suseda: Srbija uveliko vodi pregovore o sopstvenoj kupovini novih Rafala.

Proces integracije Rafalea u Hrvatsko ratno zrakoplovstvo bio je i logistički izazov: obuka pilota i tehničara u Francuskoj, modernizacija baze Zagreb-Pleso i organizacija prelaznih misija obezbeđenja vazdušnog prostora od strane Italije i Mađarske.

Međutim, održavanje flote od 12 aviona predstavljaće veoma ozbiljan budžetski izazov za Hrvatsku, čiji odbrambeni budžet iznosi 1,3 milijarde dolara godišnje prema NATO procenama.

NATO takođe profitira od ove nabavke. Bilo kakva modernizacija članica poput Hrvatske dodatno jača jugoistočno krilo Alijanse, dok održavanje rivaliteta doprinosi destabilizaciji još uvek krhog mira u regionu.

Za Dassault Aviation, uspeh u Hrvatskoj i Srbiji deo je šire strategije jačanja Rafalea na globalnom tržištu, u kontekstu izuzetno teške konkurencije sa američkim, kineskim i ruskim proizvođačima.

Lovac Rafale, ukratko

Dassault Rafale je francuski višenamenski borbeni avion četvrte generacije koji je razvila francuska kompanija Dassault Aviation, u službi francuske mornarice i vazduhoplovstva od 2004. (mornarica) i 2006. (vazduhoplovstvo), respektivno.

Rafale je koncipiran kao višenamenski borbeni avion koji može izvršavati širok spektar zadataka, uključujući vazduhoplovnu borbu, napad na ciljeve na zemlji i moru, izviđanje i elektronsko ratovanje.

Dassault Rafale je napravljen prema dinamičkoj šemi Dassault Aviation tradicionalnoj za lovce Dassault Aviation sa dodatnim visoko ležećim prednjim horizontalnim repom, trouglastim krilom srednjeg položaja sa prilivima korena i dva motora u zadnjem delu trupa.

Prednji rotacioni horizontalni rep nalazi se ispred krila kako bi se povećala manevarska sposobnost aviona (maksimalno preopterećenje – 9G). U pitanju je dvomotorac. Može se upravljati sa piste dužine 400 m. Jednokobilica.

Postoje različite verzije Rafala, uključujući borbeni avion Rafale C, mornarički Rafale M i verziju za napad na tlo Rafale B.

Rafale se koristi u Francuskom ratnom vazduhoplovstvu i Francuskoj mornarici. Takođe se izvozi i koristi u vazduhoplovnim snagama nekoliko drugih zemalja, uključujući Egipat, Indiju, Grčku, Hrvatsku i u budućnosti, Srbiju.

Karakteristike:

Varijante:

• Rafale A Eksperimentalni;
• Rafale B Dvosed, zemaljski;
• Rafale C Jednosed, zemaljski;
• Rafale D Originalno ime Rafale C (preimenovano 1990);
• Rafale M Jednosed, na bazi nosača;
• Rafale N Dvosed, na bazi nosača;
• Rafale BM (prvobitno nazvan Rafale N) nosač nuklearnog oružja;
• Rafale DM Dvosed za egipatsko vazduhoplovstvo;
• Rafale EM Jednosed za egipatsko vazduhoplovstvo;
• Rafale DH Dvosed za indijsko vazduhoplovstvo;
• Rafale EH Jednosed za indijsko vazduhoplovstvo;