Komad krvave tkanine koji je jedan američki oficir odneo iz Hitlerovog bunkera 1945. godine postao je predmet neobičnog genetskog istraživanja osam decenija kasnije. Naučnici su iz njega izdvojili DNK Adolfa Hitlera i otkrili genetsku varijantu povezanu sa retkim hormonskim poremećajem, kao i neuobičajene predispozicije za određena neuropsihijatrijska stanja. Posebno je zanimljivo što jedan od rezultata pruža moguće objašnjenje medicinskog nalaza zabeleženog još 1923. godine.
Istraživanje je predstavljeno u britanskom dokumentarcu „Hitlerov DNK: Nacrt diktatora“ (Hitler’s DNA: Blueprint of a Dictator), emitovanom na Kanalu 4 u novembru 2025. godine. Međunarodni tim predvodila je genetičarka Turi King, poznata po identifikaciji posmrtnih ostataka engleskog kralja Ričarda III, dok su u analizi učestvovali stručnjaci za medicinsku i psihijatrijsku genetiku. Rezultati su ponovo otvorili pitanja Hitlerovog zdravlja, porekla i odnosa između biološkog nasleđa i istorijskih postupaka.
Krvavi trag sa sofe u berlinskom bunkeru
Kada je 30. aprila 1945. godine Hitler izvršio samoubistvo u podzemnom bunkeru Rajhskancelarije, sovjetske trupe već su vodile završne borbe za Berlin. Njegovo telo i telo Eve Braun izneti su u dvorište Rajhskancelarije i spaljeni, dok su prostorije bunkera ostale sa brojnim predmetima i tragovima poslednjih događaja. Okolnosti samoubistva, iskazi neposrednih svedoka i sovjetska forenzička istraga Hitlerove smrti kasnije su postali osnova za rekonstrukciju njegovih poslednjih sati.
Američki pukovnik Rozvel P. Rozengren, koji je služio u štabu generala Dvajta Ajzenhauera, posetio je bunker nakon završetka rata. Sa sofe na kojoj je Hitler izvršio samoubistvo odsekao je komad presvlake sa tragovima krvi i sačuvao ga kao ratni suvenir. Predmet je decenijama ostao u privatnom vlasništvu, a kasnije je završio u Muzeju istorije Getisburga u Pensilvaniji.
Za istraživače je najveći izazov bio utvrđivanje porekla krvi sa tkanine, pošto predmet nije čuvan u kontrolisanim laboratorijskim uslovima. Genetski materijal upoređen je sa poznatim DNK profilom jednog Hitlerovog udaljenog rođaka po muškoj liniji, a podudaranje Y hromozoma omogućilo je identifikaciju koja je poslužila kao osnova za dalju analizu. Iz tog uzorka naučnici su rekonstruisali delove genetskog profila nemačkog diktatora.
Sama činjenica da je predmet sačuvan u bunkeru otvara i pitanje ljudi koji su do poslednjeg trenutka imali pristup Hitleru. Njegova bezbednost bila je organizovana kroz više prstenova ličnog obezbeđenja, SS pratnje i posebnih jedinica, dok je završne dane proveo u sve užem krugu saradnika. Upravo su svedočenja tih ljudi, zajedno sa sovjetskim istražnim materijalom, omogućila rekonstrukciju događaja koji su prethodili pronalasku bioloških tragova.
Mutacija gena PROK2 i Kalmanov sindrom
Najkonkretniji medicinski nalaz odnosi se na gen PROK2, koji ima važnu ulogu u razvoju hormonskog sistema. Istraživači su identifikovali genetsku varijantu povezanu sa urođenim hipogonadotropnim hipogonadizmom, stanjem koje može da izazove nedovoljno lučenje polnih hormona i poremećaje pubertetskog razvoja. Jedan od oblika ovog poremećaja jeste Kalmanov sindrom, koji može biti praćen oslabljenim čulom mirisa, smanjenom plodnošću i anatomskim nepravilnostima.
Posebnu pažnju izazvalo je poređenje ovog nalaza sa Hitlerovom medicinskom dokumentacijom iz zatvora Landsberg. Tokom pregleda obavljenog 1923. godine zabeležen je kriptorhizam na desnoj strani, odnosno stanje u kojem se jedan testis nije spustio u mošnice. Genetska varijanta otkrivena na uzorku iz bunkera mogla bi da objasni takav nalaz, mada sama po sebi nije dovoljna za potpunu medicinsku dijagnozu.
Turi King smatra da je povezivanje DNK sa starom medicinskom dokumentacijom jedan od najzanimljivijih rezultata istraživanja. Ranije rasprave o Hitlerovim telesnim osobenostima često su se zasnivale na propagandi, ratnim glasinama i nepouzdanim svedočenjima. Savremena genetika sada omogućava da se deo tih tvrdnji uporedi sa stvarnim biološkim podacima.
Genetske predispozicije za psihijatrijska stanja
Drugi deo istraživanja sprovela je profesorka Dite Demontis sa Univerziteta u Arhusu u Danskoj. Njen tim izračunao je poligenske rezultate, odnosno statističke pokazatelje koji obuhvataju veliki broj genetskih varijanti povezanih sa određenim zdravstvenim stanjima. Hitlerov profil zatim je upoređen sa podacima približno 37.000 osoba iz danske populacije.
Prema rezultatima koje je objavio Univerzitet u Arhusu, Hitler se nalazio među jedan odsto ljudi sa najvišim poligenskim rezultatima za autizam, šizofreniju i bipolarni poremećaj. Povišeni pokazatelji pronađeni su i za poremećaj pažnje i hiperaktivnosti, poznat kao ADHD. Istraživači su naveli da nijedna osoba iz uporedne grupe nije istovremeno imala tako visoke rezultate za prva tri stanja.
Međutim, visoki poligenski rezultati predstavljaju statističku predispoziciju, a ne dokaz da je osoba imala određenu dijagnozu. Među ljudima sa uporedivim rezultatima u danskoj populaciji, približno pet odsto ima dijagnozu nekog od pomenutih stanja. Takvi pokazatelji ne omogućavaju zaključivanje o moralnim osobinama, političkim uverenjima ili uzrocima istorijskih odluka.
Mogu li geni da objasne Hitlerove odluke?
Hitlerovi postupci i odluke tokom Drugog svetskog rata mogu se proučavati kroz dokumentovana politička uverenja, vojnu strategiju i odnose unutar nemačkog rukovodstva. Njegov sukob sa najvišim oficirima Vermahta, uključujući odluku da 1941. preusmeri nemačke oklopne snage sa pravca Moskve, pokazuje koliko su lične političke i strateške procene uticale na vođenje rata. Dokumentacija o tim odlukama pruža neposrednije istorijsko objašnjenje od genetskih pokazatelja izraženih kroz statističku verovatnoću.
Slično važi za Hitlerovu teoriju „životnog prostora“, kojom je opravdavao osvajanje teritorija na istoku Evrope. Iza tvrdnji o nemačkom nedostatku obradive zemlje i potrebi za teritorijalnim širenjem nalazili su se konkretni politički, ekonomski i ideološki ciljevi, razvijani mnogo pre početka Drugog svetskog rata. Takvi programi mogu se analizirati kroz Hitlerove govore, spise, državne planove i sprovedene mere.
Ironija nacističke rasne politike
Genetski rezultati posebno su zanimljivi kada se uporede sa nacističkom ideologijom rasne higijene, nasledne selekcije i biološke nadmoći. Režim je nasledne bolesti i telesne osobine pretvorio u kriterijume za diskriminaciju, prisilnu sterilizaciju i sistematsko uklanjanje ljudi proglašenih nepoželjnim. Hiljade lekara, naučnika i državnih službenika učestvovale su u sprovođenju takve politike.
Među najodgovornijima nalazio se Karl Brant, Hitlerov lični lekar i jedan od organizatora programa T4, u okviru kojeg su ubijane osobe sa invaliditetom i psihijatrijskim oboljenjima. Njegova uloga predstavlja primer kako su visokoobrazovani nacistički intelektualci i medicinski stručnjaci stavili svoja znanja u službu režima. Medicinska nauka korišćena je za opravdavanje diskriminacije i masovnih zločina, dok je politički vrh istovremeno određivao ko se smatra biološki podobnim.
Turi King je ukazala upravo na protivrečnost između pronađenih genetskih osobenosti i pravila koja je Hitlerova država nametala drugima. Njegov mogući hormonski poremećaj, prema načelima nacističke nasledne politike, mogao je biti povod za medicinsku i državnu diskriminaciju. Istraživanje zato pruža neobičan pogled na ideologiju koja je biološko nasleđe predstavljala kao merilo ljudske vrednosti.
Šta je sa tvrdnjama o Hitlerovom poreklu?
Analiza je obuhvatila i pitanje Hitlerovog porodičnog porekla, naročito decenijama ponavljane tvrdnje o mogućem jevrejskom pretku. Podudaranje Y hromozoma sa poznatom muškom porodičnom linijom nije pružilo podršku toj teoriji. Istovremeno, takav nalaz ne omogućava rekonstrukciju svakog pretka niti može potpuno da razjasni sve nepoznanice u porodičnom stablu.
Istraživači su naglasili da je genetska analiza istorijskih ličnosti posebno zahtevna kada se radi o starim uzorcima čije poreklo mora biti pažljivo dokumentovano. Rezultati predstavljeni u dokumentarcu još zahtevaju potpunu stručnu publikaciju i nezavisnu proveru metodologije kako bi svi nalazi mogli da budu naučno procenjeni. Najkonkretniji doprinos istraživanja za sada predstavlja povezivanje genetske varijante sa istorijskom medicinskom dokumentacijom i otvaranje novih mogućnosti za forenzičko proučavanje prošlosti.
