Svet se sve brže navikava na rat, a vlade otvoreno izdvajaju ogromna sredstva za sukobe koje očekuju u narednim godinama. Španski premijer Pedro Sančez upozorio je da takav razvoj događaja vodi međunarodnu zajednicu prema novom svetskom ratu, dok politički mehanizmi za njegovo sprečavanje postaju sve slabiji. U autorskom tekstu za američki časopis Foreign Affairs, objavljenom 13. novembra pod naslovom „Poslednja šansa sveta za mir“, pozvao je države da zaustave normalizaciju ratovanja pre nego što novi veliki sukob postane stvarnost.
Sančez smatra da je međunarodni sistem ušao u opasnu fazu u kojoj se vojna sila ponovo prihvata kao sredstvo ostvarivanja političkih ciljeva. Kao primere navodi ruski rat protiv Ukrajine, američko-izraelske napade na Iran i dugotrajne sukobe u Libanu, Sudanu i Jemenu. Posebno upozorava da se političke odluke sve češće zasnivaju na pripremama za rat, dok se mogućnosti diplomatskog rešavanja sporova potiskuju u drugi plan.
Od Iraka do Irana: međunarodno pravo gubi snagu
Prema Sančezu, jedan od ključnih trenutaka slabljenja međunarodnog poretka bila je američka invazija na Irak 2003. godine, pokrenuta pod izgovorom postojanja oružja za masovno uništenje koje nikada nije pronađeno. Milioni ljudi tada su protestovali protiv rata, ali protesti nisu zaustavili američku vojnu intervenciju. Njene posledice uključivale su dugotrajnu destabilizaciju Iraka, porast regionalnih sukoba i širenje ekstremističkih organizacija.
Španski premijer upozorava da je nakon tog rata postepeno slabila međunarodna spremnost da se vojne intervencije sprečavaju zajedničkim političkim i pravnim mehanizmima. Njegova vlada se 2026. godine usprotivila američko-izraelskim operacijama protiv Irana i odbila da španske baze budu korišćene za njihovo izvođenje. Madrid je takođe odbacio zahtev za povećanje vojnih izdvajanja na pet odsto BDP-a, insistirajući da bezbednost zavisi i od ekonomske stabilnosti, društvenog razvoja i diplomatije.
Slabljenje međunarodnog pravnog poretka traje decenijama, a sukob velikih sila sve više određuje pravila međunarodnih odnosa. Pitanje kako je svet stigao na ivicu globalnog rata povezano je sa usponom novih centara moći, krizom unipolarnog sistema i sve manjom sposobnošću međunarodnih institucija da ograniče upotrebu sile. Upravo o tim procesima sada govori i španski premijer, pozivajući na obnovu međunarodnih pravila.
Devet nuklearnih sila modernizuje arsenale
Posebno zabrinjava povratak nuklearnog naoružanja u središte globalnog strateškog nadmetanja. Prema podacima Stokholmskog međunarodnog instituta za istraživanje mira (SIPRI), svih devet država koje poseduju nuklearno oružje nastavilo je modernizaciju arsenala, dok je početkom 2026. godine u svetu bilo približno 12.187 nuklearnih bojevih glava. Paralelno se razvijaju novi raketni sistemi, hipersonično naoružanje i tehnologije veštačke inteligencije koje sve više ulaze u vojne komandne i informacione sisteme.
Sančez upozorava da tehnološki napredak u naoružavanju daleko nadmašuje brzinu razvoja međunarodnih mehanizama kontrole. Posebno ističe opasnost od uključivanja veštačke inteligencije u sisteme nuklearnog komandovanja, gde pogrešna procena ili automatizovana odluka mogu imati katastrofalne posledice. Zato zahteva međunarodna pravila koja bi obezbedila da odluka o nuklearnom lansiranju uvek ostane pod ljudskom kontrolom.
Opasnost od nuklearnog sukoba ima dugu istoriju, uključujući vojne pripreme za Treći svetski rat i vežbe izvođene u uslovima atomskih eksplozija. Današnji problem dodatno komplikuju novi sistemi naoružanja, sve kraće vreme za donošenje odluka i slabljenje sporazuma o kontroli arsenala. Upravo zbog toga Sančez insistira na obnovi mehanizama koji bi ograničili mogućnost nekontrolisane eskalacije.
Nakon isteka sporazuma Novi START 5. februara 2026. godine, Moskva i Vašington započeli su razgovore o budućnosti nuklearnog odvraćanja, pri čemu američka strana insistira na uključivanju Kine u novi sistem ograničavanja strateškog naoružanja. Sančez smatra da je obnova takvih sporazuma jedan od najvažnijih preduslova za sprečavanje globalne katastrofe. Njegov predlog uključuje proverljiva ograničenja arsenala i očuvanje ljudske kontrole nad odlukama o upotrebi nuklearnog oružja.
Reforma UN i veća cena pokretanja ratova
Španski premijer predlaže i temeljnu reformu Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija, čija struktura i dalje odražava raspored moći nakon Drugog svetskog rata. Zalaže se za veće prisustvo država Afrike i Latinske Amerike, kao i za ozbiljno ograničavanje prava veta stalnih članica, posebno prilikom odlučivanja o ratnim zločinima i masovnim stradanjima civila. Istovremeno traži jačanje Međunarodnog krivičnog suda i uvođenje stvarnih posledica za države koje odbijaju saradnju u procesuiranju osumnjičenih za najteže međunarodne zločine.
Sančez zastupa pristup koji naziva „maksilateralizmom“, odnosno uključivanje što većeg broja država u međunarodno odlučivanje umesto stvaranja uskih političkih i vojnih koalicija. Po njegovoj oceni, sprečavanje rata zahteva povećanje političke, ekonomske i pravne cene agresije, uz uzdržavanje od poteza koji produžavaju i proširuju postojeće sukobe. Posebno naglašava potrebu za doslednom primenom međunarodnog prava, bez obzira na vojnu i ekonomsku moć države koja ga krši.
Njegovo upozorenje dolazi u vreme kada se evropske države pripremaju za mogućnost velikog rata, a svetske sile ubrzano modernizuju konvencionalne i nuklearne arsenale. Sančez zato postavlja pitanje da li će međunarodni odnosi nastaviti da počivaju na pravu ili će prevladati mogućnost da najmoćnije države silom ostvaruju svoje interese. Smatra da odgovor zavisi od spremnosti vlada da postojeće međunarodne institucije reformišu i sporove ponovo rešavaju pregovorima, dok za takav zaokret još postoji prostor.
