Jedan od najstarijih borbenih aviona koji još lete u Evropi srušio se pred stotinama gledalaca na aeromitingu Athens Flying Week 2026 u Grčkoj. F-4E Phantom II grčkog ratnog vazduhoplovstva pao je u subotu popodne u vazduhoplovnoj bazi Tanagra, tokom demonstracionog leta na maloj visini. Posle udara izbio je veliki požar, a iznad baze podigao se gust stub crnog dima.
Prvi izveštaji navode da je avion pao tokom početnog dela svoje tačke, neposredno iznad područja piste. Na snimcima i prema svedočenjima sa aerodroma nisu primećeni padobrani, dok status dvojice članova posade u trenutku pisanja nije bio zvanično potvrđen. Vatrogasne i spasilačke ekipe odmah su upućene prema olupini, a letački program je prekinut.
Ironija je da su organizatori ovogodišnjeg Athens Flying Weeka upravo F-4 najavljivali kao jednu od poslednjih prilika da publika vidi grčke Fantome pre njihovog povlačenja iz službe. Program 5. i 6. septembra trebalo je da spoji avione nekoliko generacija, od Spitfajera do F-35, Rafala i F-16 Viper. F-4 je trebalo da predstavlja živu vezu sa Hladnim ratom, a njegova subotnja demonstracija završila se nesrećom pred publikom.
Avion iz poslednje grčke eskadrile Fantoma
Srušeni F-4E pripadao je 338. lovačko-bombarderskoj eskadrili “Ares”, stacioniranoj u Andravidi u sastavu 117. borbenog krila. To je danas poslednja jedinica grčkog ratnog vazduhoplovstva koja operativno koristi Fantom II.
Grčka priča sa F-4 počela je pre više od pola veka. Prvi F-4E stigli su u Andravidu u aprilu 1974, a 117. krilo je prethodno dobilo novu infrastrukturu upravo radi prijema ovog aviona. Dve glavne jedinice, 338. i 339. eskadrila, dobile su zadatke lovačko-bombarderskih operacija i presretanja.
Dolazak Fantoma bio je tada ogroman tehnološki skok za Grčku. Avion sa dva motora J79, radarom, raketama srednjeg dometa i brzinom većom od dva maha ušao je u flotu u periodu kada su F-84, F-5 i F-104 još činili važan deo grčke borbene avijacije.
Grčka je decenijama povećavala flotu
Početne isporuke nisu bile kraj programa. Između 1974. i 1978. Grčka je primila ukupno 58 novih F-4E, dok su kasnije nabavljeni i izviđački RF-4E. Tokom 1991. stiglo je još 28 polovnih F-4E iz američkih zaliha kroz program Southeastern Regional Agreement.
Ti dodatni avioni nisu ostali u upotrebi koliko modernizovani primerci prvih serija. Verzija F-4E SRA povučena je 2005, dok su najbolji primerci produžili život kroz veliki program modernizacije.
Izviđački RF-4E leteli su do 2017. godine, kada je rasformirana 348. izviđačka eskadrila. Iste godine ugašena je i 339. eskadrila “Ajax”, pa su preostali operativni F-4E koncentrisani u 338. eskadrili u Andravidi.
AUP je od aviona iz sedamdesetih napravio mnogo ozbiljnijeg protivnika
Najvažniji razlog što su grčki Fantomi preživeli toliko dugo bio je Avionics Upgrade Program, poznat i kao Peace Icarus 2000.
Program pokrenut tokom devedesetih obuhvatio je 39 izabranih F-4E, mada je konačan broj smanjen nakon gubitka nekoliko aviona. Modernizaciju su izvodili DASA i grčka vazduhoplovna industrija, a avion je dobio potpuno drugačiju elektroniku od originalnog F-4E.
Ugrađen je radar AN/APG-65, razvijen iz iste porodice koja je korišćena na F/A-18, novi centralni računar, savremeniji IFF, višenamenski prikazivači i sposobnost upotrebe modernijeg vođenog naoružanja. F-4E AUP dobio je i mogućnost upotrebe AIM-120 AMRAAM, čime je avion projektovan šezdesetih zadržao ozbiljnu sposobnost borbe van vizuelnog dometa.
Modernizovani Fantomi korišćeni su i za udarne zadatke sa precizno vođenim bombama i ciljničkim kontejnerima, dok je 338. eskadrila nastavila da učestvuje u velikim grčkim i međunarodnim vežbama. Još u maju 2026. tokom Phantom konferencije u Andravidi prikazana je formacija od šest operativnih F-4E AUP, potvrđujući da flota nije svedena samo na ceremonijalne letove.
Pad u trenutku kada se završava 52 godine službe
Tačan uzrok nesreće u Tanagri tek treba da bude utvrđen. Grčko ratno vazduhoplovstvo formira komisiju koja će analizirati tehničko stanje aviona, tok demonstracionog leta i poslednje trenutke pre udara.
F-4 je avion sa dva člana posade i složenom konstrukcijom koja se u grčkoj službi održava još od 1974. godine. Održavanje tako stare platforme zahteva sve više rada, rezervnih delova i specijalizovanog osoblja, dok Grčka istovremeno uvodi Rafale, modernizuje F-16 u standard Viper i priprema infrastrukturu za buduće F-35A.
Organizatori Athens Flying Weeka su još pre nesreće ovogodišnje nastupe F-4 opisali kao jedne od njegovih poslednjih javnih pojavljivanja pre povlačenja. Današnji operativni teret Fantoma već je koncentrisan samo u 338. eskadrili “Ares”, jedinici koja sa istim tipom aviona leti iz Andravide od 1974. godine.
