Američka vojska je tokom operacije „Epic Fury“ prvi put upotrebila najnovije visokoprecizne balističke rakete kratkog i srednjeg dometa Precision Strike Missile, poznate pod oznakom PrSM. Informaciju je objavila Centralna komanda SAD, koja je istovremeno objavila i nove snimke udara na ciljeve u Iranu nakon prvih 24 sata operacije.
Prema dostupnim podacima, rakete PrSM korišćene su za napade na unapred određene ciljeve na iranskoj teritoriji. Time je ovaj sistem zvanično debitovao u realnim borbenim uslovima, nakon višegodišnje faze razvoja, testiranja i ograničene rane operativne upotrebe.
Admiral Bred Kuper, komandant Američke centralne komande, izjavio je povodom početka operacije:
„Predsednik je naredio odlučnu akciju, a naši hrabri vojnici, mornari, piloti, marinci, Nacionalna garda i obalska straža odgovaraju na taj poziv.“
Tehničke karakteristike PrSM – naslednik ATACMS
PrSM je razvila kompanija Lockheed Martin kao naslednika sistema MGM-140 ATACMS. Za razliku od ATACMS-a, koji ima domet do 300 kilometara, PrSM je projektovan za domete od preko 400 kilometara, dok se u praksi navodi maksimalni domet do 500 kilometara.
Nova raketa koristi čvrsto gorivo i ima manju bojevu glavu mase oko 91 kilogram, ali nudi veću preciznost i unapređene sposobnosti navođenja. Fokus sistema nije samo povećanje dometa, već i preciznost, fleksibilnost i integracija u savremene višedomenske operacije.
Trenutno, PrSM može biti lansiran sa lansera M142 HIMARS, dok je kompatibilnost sa sistemom M270A2 MLRS deo šireg plana integracije.
Jedna od ključnih prednosti novog sistema jeste kapacitet: u jednom kontejneru se nalaze dve rakete PrSM, za razliku od jedne ATACMS, čime se praktično udvostručava vatrena moć po lansirnoj jedinici uz niže logističke troškove.
Početak serijske proizvodnje
Američka vojska je 2. jula 2025. objavila da je program PrSM dostigao prekretnicu Milestone C, čime je formalno završena faza razvoja i testiranja i započela serijska proizvodnja i puna operativna integracija. Prvi ugovor predviđa isporuku 282 rakete Increment One do kraja 2025. godine, dok drugi ugovor obuhvata isporuku 1.296 raketa do kraja 2029. godine.
Program razvoja započet je 2016. godine, a prvi prototipi testirani su 2019. na poligonu White Sands u Novom Meksiku, gde je demonstriran domet veći od 400 kilometara. Prva serija za ranu operativnu upotrebu isporučena je 2023. godine.
Tokom 2024. godine, na vežbi Valiant Shield, PrSM je uspešno pogodio napušteni brod na moru, demonstrirajući sposobnost gađanja morskih ciljeva čak i u osnovnoj verziji Increment 1.
U martu iste godine objavljeno je da Ministarstvo odbrane SAD ulaže skoro 5 milijardi dolara u razvoj i isporuku PrSM u početnoj fazi Increment One, sa projektom koji traje do proleća 2030. godine.
Šta donosi Increment 1, a šta sledeće verzije
PrSM Increment 1 predstavlja osnovnu operativnu verziju bez višemodalne glave za samonavođenje. Ipak, otvorena arhitektura sistema omogućava nadogradnje i ugradnju novih funkcionalnosti.
Planirane faze razvoja uključuju:
- Increment 2, poznat kao Land-Based Anti-Ship Missile, sa protivbrodskom sposobnošću i dometom do 620 kilometara, uz višemodalno navođenje, planiran za operativnu upotrebu oko 2028. godine.
- Increment 3, koji će biti prilagođen za uništavanje utvrđenih ciljeva, sa novim bojevim glavama i mogućnošću submunicije.
- Increment 4, sa ambicijom da dostigne domete preko 1.000 kilometara zahvaljujući unapređenoj aerodinamici i novim pogonskim rešenjima.
Ove faze pokazuju da je PrSM zamišljen kao modularna platforma dugoročnog razvoja, a ne kao statičan sistem jedne generacije.
Geopolitički i doktrinarni značaj
PrSM se u američkim strateškim dokumentima opisuje kao ključni element nove vojne doktrine usmerene na višedomenske operacije, preciznost i tehnološku nadmoć. U tom kontekstu, često se navodi da je „više od rakete“, odnosno simbol prelaska na brže, fleksibilnije i dublje udare bez oslanjanja isključivo na avijaciju.
Sistem omogućava neutralisanje protivničkih PVO sistema, komandnih centara i logističkih čvorišta daleko iza linije fronta, što ga čini relevantnim za regione visokih tenzija poput Indo-Pacifika i Istočne Evrope.
Program je privukao i međunarodne partnere. Australija je 2021. investirala 54 miliona dolara u razvoj Increment 2, dok su baltičke zemlje početkom 2025. pokazale interesovanje. Sa druge strane, SAD su odbile zahtev Norveške u avgustu 2024. godine.
PrSM u realnom sukobu – nova faza operativne upotrebe
Upotreba PrSM tokom operacije „Epic Fury“ označava prelazak sa testiranja i demonstracionih gađanja na realne borbene uslove. Iako detalji o konkretnim ciljevima i efektima udara nisu u potpunosti objavljeni, američka vojska je ocenila da je sistem „uspešno debitovao“.
Time je raketa, koja je godinama predstavljana kao deo budućeg arsenala, postala operativna činjenica na terenu.
Serijska proizvodnja, višemilijardna ulaganja i planirane nadogradnje ukazuju da PrSM predstavlja dugoročnu okosnicu američkih kopnenih raketnih snaga. Njegov razvoj i upotreba potencijalno utiču na ravnotežu snaga u regionalnim krizama, posebno tamo gde domet, preciznost i brzina reakcije igraju ključnu ulogu.
U tom smislu, operacija „Epic Fury“ nije bila samo vojna akcija, već i test nove generacije preciznog oružja u uslovima stvarnog sukoba.
