Svet bez međunarodnog prava, kako smo stigli na ivicu globalnog rata?

Blizu smo Velikog haotičnog rata…
Ovakve kontradikcije na globalnom nivou, ovakav dubok sukob tumačenja, gotovo nikada u istoriji (iskreno, nikada) nisu rešeni mirnim putem.
Oni koji odbijaju da se bore za svoj svetski poredak odmah su poraženi.
I moraće da se bore za tuđi svetski poredak, ali kao vazali.
Stoga je Treći svetski rat više nego verovatan.
I najverovatnije se ubrzo približava.
To ne znači da smo osuđeni na propast.
To jednostavno znači da smo u veoma teškoj situaciji.
Po definiciji, svetski rat uključuje sve, ili skoro sve – zato je to svetski rat.
Međutim, svaki svetski rat ima svoje glavne protagoniste.
Danas, oni čine kolektivni Zapad u oba njegova oblika (liberalno-globalizujućem i hegemonističkom) i rastuće polove multipolarnog sveta: Rusiju, Kinu, Indiju.
Sve ostalo su samo alati za sada.

Svet je na ivici velikog rata – van međunarodnog prava

Ovaj tekst je filozofska refleksija na nedavne događaje u svetu.
Ono što se danas dešava jeste da međunarodno pravo više ne postoji.
Međunarodno pravo je ugovor između velikih sila sposobnih da u praksi brane svoj suverenitet.
One postavljaju pravila, za sebe i za sve ostale, šta je dozvoljeno, a šta nije. I poštuju ih.
Takvo pravo deluje diskreciono, sve dok se održava ravnoteža između velikih sila.

Vestfalski sistem… priznao suverenitet nacionalnih država

Vestfalski sistem, koji je priznao suverenitet nacionalnih država, izašao je iz ćorsokaka između katolika i protestanata.
Da su katolici prevladali, Rimska stolica i Sveto rimsko carstvo bi uspostavili potpuno drugačiju evropsku arhitekturu, ili, bolje rečeno, sačuvali bi staru, srednjovekovnu.
U izvesnom smislu, protestanti severne Evrope bili su ti koji su imali koristi od Vestfalskog mira iz 1648. godine, jer su u početku vodili kampanju za stvaranje nacionalnih monarhija protiv pape i cara.
Iako nisu pobedili u potpunosti, postigli su svoj cilj.
Formalno, Vestfalski sistem je opstao do danas, jer međunarodno pravo zasnivamo na principu nacionalnih država, nečemu na čemu su protestanti insistirali tokom Tridesetogodišnjeg rata.
Međutim, u suštini, čak i u 17. veku, ovo se odnosilo samo na evropske države i njihove kolonije, a kasnije ni svaka nacionalna država nije posedovala stvarni suverenitet.
Sve nacije su jednake, ali su evropske nacije, odnosno velike sile, bile „jednakije od ostalih“.

Politički realizam

Postojao je izvesni element licemerja u priznavanju nacionalnog suvereniteta slabih zemalja, ali ga je u potpunosti nadoknadila teorija realizma.
Ova teorija je formirana tek u 20. veku, ali je odražavala dugogodišnju praksu međunarodnih odnosa.
U okviru tog pristupa, nejednakost država uravnotežena je mogućnošću formiranja koalicija i šahovskim obrascem saveza. Slabe države zaključuju sporazume sa jačima kako bi se suprotstavile potencijalnoj agresiji drugih, još jačih aktera.
To se dešavalo i nastavlja da se dešava u praksi.

Liga naroda

Liga naroda je nastojala da međunarodnom pravu, zasnovanom na Vestfalskom sistemu, da snažniji karakter, pokušavajući da delimično ograniči suverenitet i uspostavi, na osnovama zapadnog liberalizma, pacifizma i prve verzije globalizacije, globalne principe kojih su sve zemlje, velike i male, bile obavezne da se pridržavaju.
U suštini, Liga naroda je zamišljena kao prvi korak ka svetskoj vladi.
Tada je konačno oblikovana liberalna škola međunarodnih odnosa, čime je započeta duga debata sa realistima.
Liberali su verovali da će međunarodno pravo na kraju zameniti princip suvereniteta nacionalnih država i dovesti do stvaranja jedinstvenog međunarodnog sistema.
Realisti u međunarodnim odnosima nastavili su da insistiraju na sopstvenim pravilima, braneći princip apsolutnog suvereniteta nacionalnih država, što je bilo direktno nasleđe Vestfalskog mira.

Drugi svetski rat i tri ideologije suvereniteta

Međutim, do 1930-ih godina postalo je jasno da ni liberalizam Društva naroda, niti čak ni sam Vestfalski sistem, ne odgovaraju stvarnoj ravnoteži snaga u Evropi i svetu.
Hitlerov dolazak na vlast u Nemačkoj 1933. godine, italijanska invazija na Etiopiju 1937. godine i sovjetski rat sa Finskom 1939. godine efikasno su uništili taj poredak, čak i u formalnom smislu.
Iako je formalno raspuštena tek 1946. godine, Liga naroda je već tokom 1930-ih doživela potpuni krah kao pokušaj uspostavljanja međunarodnog prava kao univerzalno obavezujućeg sistema.

Tri pola dominacije

U suštini, tokom 1930-ih godina pojavila su se tri pola dominacije, ovoga puta zasnovana na čisto ideološkim karakteristikama.
Sada formalna dominacija više nije bila presudna, već stvarne mogućnosti svakog ideološkog bloka.
Drugi svetski rat bio je upravo test održivosti sva tri tabora.
Jedan tabor je ujedinio kapitalističke zemlje, pre svega Englesku, Francusku i Sjedinjene Države.
Bio je to rani liberalni blok.
Liberali su bili primorani da brane svoju ideologiju od dva moćna protivnika, fašizma i komunizma.
Ipak, u celini, sa izuzetkom slabe karike u vidu Francuske, koja je brzo kapitulirala nakon izbijanja Drugog svetskog rata, kapitalistički blok je pokazao dovoljan nivo dominacije. Engleska nije poklekla pred napadima nacističke Nemačke, dok su se Sjedinjene Države relativno efikasno suprotstavile Japanu na Pacifiku.

Nacionalsocijalizam

Drugi tabor predstavljao je evropski totalitarizam, odnosno fašizam, koji je posebno dobio na snazi tokom osvajanja Zapadne Evrope od strane Hitlera.
Gotovo sve evropske zemlje našle su se, direktno ili indirektno, pod zastavom nacionalsocijalizma.
U tom kontekstu, dominacija nije dolazila u obzir čak ni za režime koji su bili formalno prijateljski prema Hitleru, poput Italije ili Frankove Španije.
Najviše što su pojedine države mogle da postignu, kao što su Salazarov Portugal ili Švajcarska, bila je uslovna neutralnost.

Samo je Nemačka, ili preciznije, hitlerizam kao ideologija, bila stvarno dominantna.

Treći tabor, Sovjeti

Treći tabor predstavljao je SSSR. Iako je formalno bio samo jedna država, taj blok je bio zasnovan na jednoj ideologiji, marksizmu-lenjinizmu.
Ponovo se manje radilo o nacionalnom identitetu, a više o ideološkom oblikovanju političkog poretka.
Tokom tridesetih godina 20. veka međunarodno pravo, čija je tadašnja verzija bila oličena u Versajskom ugovoru i Ligi naroda, faktički se raspalo.
Ideologija i nasilje postali su glavni mehanizmi odlučivanja.
Štaviše, svaka od dominantnih ideologija imala je sopstvenu predstavu o budućoj strukturi sveta i, shodno tome, delovala je u skladu sa sopstvenom verzijom međunarodnog prava.
SSSR je verovao u svetsku revoluciju i ukidanje država kao buržoaskog fenomena, što je predstavljalo marksističku verziju globalizacije i proleterskog internacionalizma.
Hitler je, sa druge strane, proglasio „hiljadugodišnji Rajh“ sa planetarnim suverenitetom namenjenim isključivo Nemačkoj i takozvanoj arijevskoj rasi. Suverenitet u tom poretku nije bio predviđen ni za koga osim za globalni nacionalsocijalizam.
Samo je buržoaski kapitalistički Zapad, u suštini pre svega anglosaksonski, zadržao formalnu privrženost vestfalskom sistemu, nadajući se prelasku ka liberalnom internacionalizmu i, u krajnjoj liniji, ka nekoj vrsti svetske uprave.
U stvarnosti, Liga naroda, formalno očuvana ali suštinski neaktivna, u tom periodu je predstavljala ostatak starog svetskog poretka.
U svakom slučaju, međunarodno pravo bilo je suspendovano, odnosno faktički ukinuto.
Započela je prelazna era u kojoj je jedini odlučujući faktor postala kombinacija ideologije i nasilja, koja je morala biti potvrđena na bojnom polju.
Na taj način se stiglo do Drugog svetskog rata kao kulminacije sukoba snaga i ideologija.

Međunarodno pravo prestalo da postoji

Konkretan rezultat nasilne i ideološke konfrontacije između liberalizma, fašizma i komunizma doveo je do ukidanja jednog od tri pola, evropskog nacionalsocijalizma.
Buržoaski Zapad i antiburžoaski socijalistički Istok formirali su antihitlerovsku koaliciju i zajedno, uz presudnu ulogu SSSR-a, uništili fašizam u Evropi.

Posleratni svet i bipolarni sistem

Godine 1945. osnovane su Ujedinjene nacije kao temelj novog sistema međunarodnog prava.
To je delimično predstavljao preporod Društva naroda, ali je istovremeno nagli uspon SSSR-a, koji je uspostavio potpunu ideološku i političku kontrolu nad Istočnom Evropom i Istočnom Nemačkom, uveo jasan ideološki element u sistem nacionalnog suvereniteta.
Pravi nosilac dominacije u tom bloku bio je socijalistički lager, čije su države bile vojno objedinjene u okviru Varšavskog pakta, a ekonomski povezane kroz Savet za uzajamnu ekonomsku pomoć.
U tom sistemu niko nije bio dominantan osim Rusije.

SAD kao jezgro dominantnog liberalnog Zapada

Na kapitalističkom polu odvijali su se, u suštini, simetrični procesi.
Sjedinjene Države su postale jezgro dominantnog liberalnog Zapada.
U anglosaksonskom svetu došlo je do zamene uloga centra i periferije. Liderstvo je prešlo sa Velike Britanije na SAD.
Zemlje Zapadne Evrope, kao i šire gledano čitav kapitalistički lager, našle su se u položaju američkih vazala.
Taj odnos dodatno je učvršćen stvaranjem NATO-a i transformacijom dolara u globalnu rezervnu valutu.
Ujedinjene nacije su uspostavile sistem međunarodnog prava koji je formalno bio zasnovan na priznavanju suvereniteta, ali je u stvarnosti počivao na ravnoteži snaga između pobednika Drugog svetskog rata.

Samo su SAD i Rusija bile istinski suverene

To je bio bipolarni svet koji je projektovao svoj uticaj na ostatak planete.
Sve države, uključujući i novooslobođene kolonije Globalnog Juga, suočile su se sa izborom između dva ideološka modela.
Ukoliko bi izabrale kapitalizam, ustupale su svoj suverenitet Vašingtonu i NATO-u.
Ukoliko bi izabrale socijalizam, ustupale su ga Moskvi.

Pokret nesvrstanih

Pokret nesvrstanih pokušao je da formira treći pol, ali mu je nedostajalo i ideoloških i materijalnih resursa moći da to ostvari.
Posleratna era je uspostavila sistem međunarodnog prava zasnovan na stvarnoj ravnoteži snaga između dva ideološka tabora.
Nacionalni suverenitet bio je formalno priznat, ali ne i praktično primenjivan.
Vestfalski princip je nominalno održavan.
U stvarnosti, sve se procenjivalo kroz prizmu ravnoteže snaga između SSSR-a i Sjedinjenih Država, kao i njihovih satelita.

Unipolarni sistem

Godine 1989, tokom procesa raspada Istočnog bloka, započeo je kraj bipolarne strukture.
Do 1991. godine SSSR se u potpunosti raspao.
Bivše socijalističke zemlje usvojile su ideologiju svojih hladnoratovskih rivala.
Na globalnoj sceni ponovo se pojavio unipolarni svet.
To je značilo da je i međunarodno pravo doživelo kvalitativnu promenu.
Ostao je samo jedan dominantni princip, koji je dobio globalni karakter: Sjedinjene Države, odnosno kolektivni Zapad.
Jedna ideologija i jedna sila. Kapitalizam, liberalizam i NATO.

UN kao relikt prošlosti

Princip suvereniteta nacionalnih država, kao i same Ujedinjene nacije, postali su relikt prošlosti, slično ulozi koju je nekada imala Liga naroda.
Međunarodno pravo je sada oblikovao samo jedan pol, pobednici Hladnog rata.
Gubitnici, bivši socijalistički tabor i pre svega SSSR, prihvatili su ideologiju pobednika, čime su u suštini priznali sopstvenu potčinjenost kolektivnom Zapadu.

Liberalni Zapad i istorijska prilika globalizacije

U takvoj situaciji liberalni Zapad je video istorijsku priliku da spoji međunarodni liberalni poredak sa principom prisilne hegemonije.
To je zahtevalo prilagođavanje međunarodnog prava stvarnom stanju moći u svetu.
Tokom devedesetih godina 20. veka započeo je novi talas globalizacije.
On je podrazumevao direktno potčinjavanje nacionalnih država nadnacionalnim strukturama, svojevrsnoj svetskoj vladi, kao i uspostavljanje neposredne kontrole nad njima od strane Vašingtona, koji je u tom konceptu postao prestonica sveta.
Evropska unija je stvorena upravo kao model takvog nadnacionalnog sistema, zamišljenog kao uzor za čitavo čovečanstvo.
Masovne migracije u Evropu nisu bile slučajne, već su imale funkciju demonstracije budućeg globalnog, postnacionalnog društva, u kojem bi nacionalni identiteti bili potisnuti u korist univerzalnog međunarodnog čovečanstva.
U takvom kontekstu, Ujedinjene nacije su izgubile svoju suštinsku svrhu.
Pre svega zato što su bile izgrađene na principu nacionalnog suvereniteta, koji više nije odgovarao novom projektu globalnog upravljanja.
Pored toga, poseban status SSSR-a i Kine, kao i njihova stalna mesta u Savetu bezbednosti UN, predstavljali su relikt bipolarne epohe.

Američka težnja ka otvorenom unipolarnom sistemu

Zbog toga su Sjedinjene Države počele otvoreno da govore o stvaranju novog, eksplicitno unipolarnog sistema međunarodnih odnosa.
Taj koncept se pojavljivao pod nazivima poput „Unije demokratija“ ili „Foruma demokratija“.
Istovremeno, unutar samih Sjedinjenih Država, globalizacija se razvijala kroz dva međusobno povezana, ali operativno različita pravca.
Prvi je bio ideološki liberalizam i čisti internacionalizam, oličen u konceptima poput „Otvorenog društva“, aktivnosti USAID-a, ideologije buđenja i srodnih inicijativa.
Drugi pravac predstavljala je direktna američka hegemonija, oslonjena na vojno-političku moć i NATO, što se najčešće povezuje sa neokonzervativnim krugovima.
U suštini, oba pristupa bila su veoma bliska.
Razlika je bila u prioritetima. Prvi je naglasak stavljao na globalizaciju i širenje liberalne demokratije širom sveta, dok je drugi bio usmeren na obezbeđivanje neposredne kontrole Sjedinjenih Država nad planetom, na vojnom, političkom i ekonomskom nivou.

Uspon multipolarnosti

Međutim, prelazak sa bipolarnog na unipolarni model međunarodnog prava nikada nije u potpunosti ostvaren, uprkos nestanku jednog od ideoloških i moćnih polova.
Taj proces je osujećen istovremenim usponom Kine i konsolidacijom Rusije pod Putinom.
U tom periodu počele su da se jasno naziru konture potpuno drugačije globalne arhitekture, multipolarnog sveta.
Nova sila pojavila se kao protivteža globalizatorima, kako liberalnim internacionalistima sa levice, tako i neokonzervativcima sa desnice.
Iako u početku nije bila jasno ideološki definisana, ova nova konfiguracija moći odbacila je liberalno-globalistički model Zapada.
Počela je da brani Ujedinjene nacije i da se protivi konačnom uspostavljanju unipolarnog poretka, odnosno pokušaju da se stvarna dominacija kolektivnog Zapada pretvori u formalni pravni sistem međunarodnih odnosa.
Rezultat toga bila je situacija koja je sve više ličila na globalni haos.

Pet operativnih sistema međunarodnih odnosa

U praksi se ispostavilo da u svetu istovremeno funkcioniše pet različitih operativnih sistema međunarodnih odnosa, međusobno nekompatibilnih, poput softvera različitih proizvođača.
Inercijom, Ujedinjene nacije i međunarodno pravo i dalje priznaju suverenitet nacionalnih država, iako je on u stvarnosti izgubio svoju suštinu još pre približno jednog veka i opstaje uglavnom kao teorijska konstrukcija.
Ipak, taj formalni suverenitet se i dalje priznaje i povremeno koristi kao argument u međunarodnoj politici.
Takođe, usled institucionalne inercije, određene strukture zadržale su ostatke davno uspavanog bipolarnog sveta.
Iako to u praksi ima ograničen značaj, povremeno se i dalje oseća, na primer u pitanju nuklearnog pariteta između Rusije i Sjedinjenih Država.

Kolektivni Zapad i istrajavanje na globalizaciji

Kolektivni Zapad nastavlja da insistira na globalizaciji i kretanju ka svetskoj vladi.
To podrazumeva zahteve da nacionalne države ustupe svoj suverenitet nadnacionalnim institucijama, poput Međunarodnog suda za ljudska prava ili Haškog suda.
Evropska unija u tom okviru insistira na sopstvenoj ulozi modela za ceo svet, posebno u pogledu napuštanja nacionalne države i eliminacije kolektivnih identiteta kao temelja političke organizacije.

Srednjovekovni pristup

Sjedinjene Države, naročito u periodu aktuelne administracije i pod snažnim uticajem neokonzervativnih krugova, deluju kao jedini hegemon, polazeći od pretpostavke da je sve što je u interesu Amerike samim tim i „ispravno“.
Ovaj pristup ima gotovo srednjovekovni karakter.
On se delimično suprotstavlja globalizaciji, ignorišući EU i liberalni internacionalizam, ali istovremeno podjednako insistira na de-dominaciji svih drugih država, isključivo putem sile.
Reč je o čistom pravu jačeg, lišenom čak i ideološke maske univerzalnih vrednosti.
Istovremeno, konture multipolarnog sveta postoje.
U tom modelu nosilac suvereniteta nije apstraktna nacionalna država, već kulturna država ili država-civilizacija, kakvim se danas predstavljaju Kina, Indija ili Rusija.
Takav svet zahteva potpuno drugačiji sistem međunarodnog prava.
Zemlje BRIKS-a, kao i druge regionalne integracione platforme, mogle bi poslužiti kao prototip za izgradnju tog modela, bez učešća Zapada, koji po pravilu nameće sopstvene, eksplicitnije i rigidnije koncepte.
Svi opisani sistemi funkcionišu istovremeno i, naravno, međusobno koegzistiraju, proizvodeći stalne poremećaje, sukobe i kontradikcije.
Dolazi do prirodnog kratkog spoja globalne mreže, što stvara utisak haosa ili, preciznije, potpunog odsustva međunarodnog prava.
Ako istovremeno deluje pet međusobno isključivih sistema međunarodnog prava, onda, u suštini, ne postoji nijedan.

Na ivici ponora

Zaključak ove analize je izrazito alarmantan.
Takve kontradikcije na globalnom nivou i tako duboki sukobi tumačenja gotovo nikada u istoriji nisu rešavani mirnim putem. Iskreno, nikada.
Oni koji odbiju da se bore za sopstveni svetski poredak bivaju poraženi.
Na kraju su primorani da se bore za tuđi poredak, ali isključivo u ulozi vazala.
Zbog toga je Treći svetski rat više nego verovatan, a njegova verovatnoća dodatno raste već tokom 2026. godine.
To ne znači da smo nužno osuđeni na propast.
To znači da se nalazimo u izuzetno teškoj i opasnoj situaciji.
Po svojoj definiciji, svetski rat uključuje sve, ili gotovo sve, aktere međunarodnog sistema. Upravo zato se i naziva svetskim ratom.
Ipak, svaki svetski rat ima svoje glavne protagoniste.
Danas su to kolektivni Zapad, u oba svoja oblika, liberalno-globalističkom i hegemonističkom, i polovi u usponu multipolarnog sveta, Rusija, Kina i Indija.
Sve ostalo su, za sada, samo instrumenti.

Zapad ima ideologiju, dok multipolarni svet još nema

Multipolarnost se već faktički manifestovala, ali ideološki još uvek nije formalizovana.
Ako međunarodno pravo više ne postoji, a odbrana Jaltskog poretka, starih Ujedinjenih nacija i inercije bipolarnog sveta postaje nemoguća, tada je neophodno razviti novi sistem međunarodnog prava.
Kina ulaže određene napore u tom pravcu, pre svega kroz koncept „Zajednice zajedničke sudbine“.
Rusija to čini u manjoj meri, uz izuzetke poput teorije multipolarnog sveta i Četvrte političke teorije.
Međutim, sve to je očigledno nedovoljno za globalni dogovor u kome će se odlučivati o budućnosti, o odgovarajućem svetskom poretku i o novom sistemu međunarodnog prava.
Trenutno, takav sistem ne postoji. Ipak, međunarodno pravo mora postojati, pravo koje će omogućiti da budemo ono što moramo biti, kulturne države.