Američka NASA ponovo proširuje program eksperimentalnih aviona, ali njen najnoviji projekat ne pokušava da obori rekord u brzini niti da leti na granici svemira. Umesto toga, konstruktori pripremaju letelicu na kojoj bi se sistemi upravljanja, eksperimentalna oprema i pojedini elementi konstrukcije mogli menjati znatno brže nego na postojećim istraživačkim avionima. Cilj je da jedna platforma posluži za niz različitih ispitivanja, umesto da se za svaku novu tehnologiju razvija poseban avion.
Takav pristup posebno je zanimljiv u trenutku kada američka vazduhoplovna industrija razvija autonomne borbene letelice, nove metode upravljanja i konstrukcije prilagođene zahtevnijim režimima leta. Eksperimentalni avioni omogućavaju proveru tih rešenja u stvarnim uslovima, gde računarske simulacije i aerodinamički tuneli ne mogu u potpunosti da zamene letna ispitivanja. NASA je upravo zbog takvih istraživanja tokom prethodnih decenija koristila neke od najneobičnijih letelica u istoriji avijacije.
Novi projekat predstavljen je 4. novembra na skupu UP.Summit u Svemirskom centru Kenedi na Floridi, pod oznakom X-70 „Fractal“. Objavljeni su osnovni tehnički podaci i neobična ilustracija aviona, ali je nekoliko važnih detalja ostalo nepoznato, uključujući proizvođača, pogonski sistem i konačan izgled konstrukcije.
X-70 „Fractal“ ima pilota, ali njegova glavna vrednost je modularnost
Prema zvaničnom saopštenju NASA-e, X-70 predstavlja eksperimentalni avion sa posadom, namenjen ispitivanju naprednih sistema upravljanja letom i novih vazduhoplovnih tehnologija. Njegova glavna karakteristika jeste mogućnost brze promene konfiguracije, kako bi istraživači mogli da ispituju različita rešenja na istoj platformi.
Klasični istraživački avioni često zahtevaju dugotrajne prepravke prilikom ugradnje novog sistema. Zamena senzora, računara ili upravljačkih uređaja može da podrazumeva izmene instalacija, dodatna strukturna ojačanja i ponovnu proveru bezbednosti leta.
X-70 je zamišljen tako da se veliki deo takvih izmena izvodi brže. Unutrašnji i spoljašnji prostori moći će da prime do 2.000 funti, odnosno približno 907 kilograma eksperimentalnog tereta, koji bi se menjao prema potrebama pojedinačnog istraživanja.
Administrator NASA-e Džared Isakman izjavio je da će nova platforma omogućiti ispitivanje manevarskih sposobnosti koje do sada nisu demonstrirane na avionima sa posadom. Naglasio je i da se prvi let pod oznakama NASA-e očekuje u naredne dve godine.
Brzina od 0,75 maha, visina preko 13 kilometara
NASA je objavila nekoliko osnovnih projektnih karakteristika novog aviona:
- Poletna masa: približno 4.536 kilograma.
- Krstareća brzina: 0,75 maha.
- Maksimalna operativna visina: približno 13.700 metara.
- Doplov: više od 1.500 nautičkih milja, odnosno oko 2.780 kilometara.
- Eksperimentalni teret: do približno 907 kilograma.
Takve performanse svrstavaju X-70 u kategoriju visokoperformansnih podzvučnih istraživačkih aviona, a ne hipersoničnih letelica. Njegova prednost trebalo bi da bude sposobnost izvođenja raznovrsnih ispitivanja u širokom rasponu visina i režima leta.
Posebno je zanimljivo što NASA još nije objavila vrstu motora, njegove karakteristike, dužinu aviona niti raspon krila. Nije predstavljena ni detaljna arhitektura upravljanja, koja bi trebalo da bude centralni deo istraživačkog programa.
Šta će NASA zapravo ispitivati?
Najveći interes stručne javnosti izazvalo je najavljeno ispitivanje potpuno novih načina upravljanja avionom. Kod konvencionalnih letelica promena položaja zasniva se prvenstveno na pokretnim aerodinamičkim površinama, poput krilaca, kormila pravca i kormila visine.
Savremeni razvoj sve više obuhvata i alternativna rešenja. Među njima su upravljanje vektorom potiska, prilagodljive aerodinamičke površine, aktivno upravljanje strujanjem vazduha i sistemi koji kombinuju više različitih metoda upravljanja.
Takve tehnologije mogu da prošire manevarske sposobnosti aviona, smanje zavisnost od klasičnih upravljačkih površina ili omoguće efikasniji rad u određenim režimima leta.
Američki portal TWZ kao moguće pravce istraživanja pominje upravo upravljanje vektorom potiska i promenu aerodinamičkih karakteristika krila. NASA, međutim, još nije potvrdila koji će konkretni sistemi biti ugrađeni na X-70.
Sličan istraživački pristup primenjuje se i na DARPA-inom eksperimentalnom dronu X-65, razvijenom za upravljanje letom pomoću kontrolisanog strujanja vazduha, uz smanjenu zavisnost od klasičnih pokretnih upravljačkih površina. X-70 nije nastavak tog programa, ali oba projekta pokazuju koliko američka vazduhoplovna industrija ulaže u ispitivanje alternativnih metoda upravljanja letelicama.
Ovakva istraživanja imaju značaj i za vojnu avijaciju. Nove metode upravljanja mogu da se primene na borbene avione i bespilotne platforme, posebno tamo gde se traže velike manevarske sposobnosti ili smanjenje broja izloženih aerodinamičkih elemenata. X-70 ipak nije predstavljen kao budući borbeni avion, već kao istraživačka platforma.
NASA objavila ilustraciju, a ne fotografiju prototipa
Jedan od najzanimljivijih detalja predstavljanja jeste način na koji je NASA prikazala novi avion. Zvanična ilustracija prikazuje tamnu letelicu sa kabinom, zakošenim krilima i repnim površinama razmaknutim prema spolja, ali je veći deo konstrukcije zaklonjen oblacima.
NASA je sliku izričito označila kao generisani prikaz. To znači da se na osnovu nje ne može pouzdano zaključiti kako će izgledati konačna konstrukcija, niti je fotografija dokaz da je prototip već završen.
Na prvi pogled X-70 podseća na pojedine eksperimentalne avione američke kompanije Scaled Composites, posebno na platformu Beacon, koja je razvijena za proveru autonomnih sistema. Međutim, NASA nije objavila ime proizvođača, pa vizuelne sličnosti nisu dovoljne za identifikaciju konstruktora.
Zanimljiva je i formulacija Džareda Isakmana da se prvi let očekuje „pod oznakama NASA-e“ u naredne dve godine. Time nije precizirano da li se govori o prvom letu potpuno novog aviona ili o početku istraživačkih letova nakon eventualnog preuzimanja postojeće eksperimentalne platforme.
Posle X-59, NASA otvara još jedan pravac istraživanja
Predstavljanje X-70 dolazi nakon značajnog napretka programa X-59 QueSST, namenjenog razvoju tehnologija za smanjenje zvučnog udara pri nadzvučnom letu. Taj avion, koji je Lockheed Martin razvio za NASA-u, prvi put je poleteo u oktobru 2025. godine, a tokom 2026. dostigao je projektovane nadzvučne režime.
Razlika između ova dva projekta prilično je velika. X-59 je konstruisan za proveru veoma specifične aerodinamičke zamisli, odnosno oblikovanja udarnih talasa kako bi se smanjio zvučni bum. X-70 će, prema najavi, služiti kao višestruko prilagodljiva istraživačka platforma, na kojoj će se tokom njenog radnog veka smenjivati različiti eksperimenti.
Još u septembru NASA je prikazala misterioznu siluetu aviona koja je izazvala poređenja sa SR-71 Blackbird. Isakman je tada govorio o obnovi programa eksperimentalnih aviona, uključujući istraživanja novih konstrukcija trupa i pogonskih sistema.
Najava X-70 sada predstavlja konkretan korak u tom pravcu, mada njegove objavljene performanse ne odgovaraju hipersoničnom avionu kakav se pominjao u ranijim nagađanjima.
NASA za sada nije saopštila cenu programa, broj planiranih primeraka niti lokaciju na kojoj će se obavljati glavna letna ispitivanja. Prvi let pod njenom kontrolom najavljen je najkasnije za 2028. godinu, dok detaljniji podaci o konstrukciji i istraživačkoj opremi tek treba da budu predstavljeni.
