Kad smo ih već toliko puta pomenuli tokom serije članaka o atentatima i ličnoj bezbednosti najviših rukovodilaca, da se i s njima bolje upoznamo. Protekla su više od dva milenijuma od pojave vojne formacije koja je kasnije pozajmljivala ime najvernijim među vernima – ličnoj zaštiti, gardi suverena. Nema sumnje da su i drugi carevi i vojskovođe pre njih imali ličnu gardu, ali pretorijanci jesu jedinstveni. Pogledajmo kako su nastali i zbog čega su tako čvrsto zauzeli mesto u istoriji postavši pojam za telohranitelje.
Etimologija ovog imena sačuvana je zahvaljujući pedantnosti rimskih hroničara. Pretori (praetor, prae-ire, ići napred) su korenska reč. Pravosudni, državni činovnici visokog ranga. Najbliže tom nazivu je naša imenica načelnik. Ovo ime su, po tvrdnji Cicerona, najpre nosili konzuli kada bi bili vojni zapovednici. Shodno tome, pretorijum (praetorium) je bila palata ili mesto u logoru gde su boravile vojskovođe. Kasnije se tako uopšteno nazivao svaki štab imperatorske garde, upravno zdanje, javno mesto pa i centralni trg kao simbol sedišta vlasti.
Tako je carska garda (praetoriani)stekla ime – neposredni telohranitelji cara. Gotovo tri veka rimski imperatori sebe su nazivali dominus et deus – gospodar i bog, smatrajući se božanstvima i besmrtnima. Kada bi umrli ili bili ubijeni, eufemično se govorilo da su se preselili bogovima. Naziv pretorijanac korišćen je i u vreme Republike. Organizovana zaštita impertora uvedena je još 275. godine pre nove ere pod nazivom Garda (ital. guardia), odnosno straža. Osnovao ju je imperator Avgust (Gaius Julius Caesar Octavianus Augustus). U njegovo vreme imala je u više krugova ukupne brojnosti devet hiljada ljudi. Ta brojka ne treba da bude neobična jer je taktika tog vremena mnogo zavisila od broja boraca.
Organizacija
Pretorijanci su štitili vrhovnog komandanta i njegovog pretorijuma. Otuda i naziv cohors praetoria, odnosno cohortes praetoriae. Publije Kornelije Emilijan, mnogo poznatiji kao Scipion Afrikanac, formirao je gardu rimskih konjanika pod istim nazivom. U štabu se u to vreme već nakupilo prilično činovnika jer je Rimska imperija i u tome prednjačila. U pratnji su bili – kvestori, pisari, legati, tribuni, prevodiloci, liktori, heraldi, kuriri, ali i poznanici i prijatelji – comities. To je bila svita u kojoj je tek jedan deo bio oružana zaštita.
Da bi se održao red u Rimu nije bilo dovoljno lično obezbediti suverena, jer je masa građana lako mogla nadvladati bilo koju organizovanu formaciju. Stoga je Oktavijan Avgust (u nekim dokumentima i August) formirao devet kohorti po hiljadu ljudi, koristeći svoj čin prokonzula Galije, Španije i Sirije (u Republici su postojale tri pretorijanske kohorte). Van službe pretorijanci su nosili građansku odeću (togatae). Tri kohorte bile su smeštene u samom gradu, a ostale u predgrađima, raspoređene na važnim pravcima.
S gardijskom konjicom (equites praetoriani) činili su jezgro oružanih snaga novoformiranog carstva. Samo su pretorijanci imali pravo da služe u Rimu i nose oružje. Do pojave Septimija Severa gardisti su mogli biti samo stanovnici Italije. Pretorijanci su imali niz pogodnosti – gotovo dvostruko veću platu, počasni položaj i 16 godina beneficirane službe umesto 20 godina koliko su služili legionari, odnosno 25 kao obične trupe.
Septimije Sever uveo je izmene. Gradska policija (cohortes urbanae) spojena je u korpus sa 14 kohorti. Pretorijancima je komandovao poseban prefekt – praefectus praetorio. Tiberijev verni prefekt Sejanus (Lucius Aelius Seianus) koncentrisao je celu gardu u Rimu tako što je za nju izgradio poseban logor – castra praetoria. Pošto su pretorijanci imali običaj da se mešaju u zavere i pobune, često ih sami organizujući, ova formacija morala je povremeno da se menja kako bi se izbeglo udruživanje.
Septimije Sever je kohorte koje su već imale 15.000 boraca raspustio da bi njihove zadatke preneo korpusu koji se nalazio u predgrađima. To je bilo presudno iznenađenje: korpus su uglavnom sačinjavali borci iz Ilirije, pa je time dodatno otežano mešanje građanskih i vojnih staleža s gardom. Tako je i mogućnost zavera značajno umanjena, ali paranoja nije. Sejanus je u zenitu svoje mogući, tek napunivši 31 godinu, bio pogubljen zbog zavere. Ubijena su mu i deca, a njegovo ime je osuđeno na zaborav (damnatio memoriae), kako svedoči Tacit. Tako su se branili imperatori.
Kako su izgledali, čime su se borili i štitili pretorijanci?
Status pretorijanaca isticao je i njihov izgled, a svedoci smo da se atraktivan spoljni izgled vojnika, radi impresioniranja (i zastrašivanja) protivnika zadržao sve do početka XX veka. Samo garda je, pored carske porodice, imala pravo da koristi purpur za odeću i opremu. Na straži u palati nosili su toge, bez šlemova i oklopa. Unutar granica grada zabranjeno je bilo nošenje oružja. Pun oklop nošen je na paradama, tokom borbi, požara ili gušenja ustanaka. Oklop i oružje bili su posebno luksuzni. Nazivi su ostali manje-više neizmenjeni do danas, pa ćete ih lako i prepoznati. U zlatno doba carstva, tokom prvog i drugog veka nove ere, ceremonijalna oprema sastojala se od sledećih delova:
● Antička (starogrčka) kaciga s pokretnim štitnikom za čelo, uskim štitnicima za jagodice i bujnom lučnom ”četkom” na vrhu.
● Metalni oklop (lorica musculata)koji je pratio konture atletskog torza. Spolja je oklop bio bogato ukrašen floralnim elementima i slikama bogova i heroja rimskog pantenona.
● Kožni podoklop sa pterigijumom (pteruges, pteryges), kožnom zaštitom sa ukrasnim resama na krajevima. Ona je pokrivala ramena i kukove.
● Preko oklopa nošena je dodatna tunika bez rukava koja je štitila metal od sunca i kiše.
● Na vojnim pohodima (kako pokazuju reljefi na Trajanovom stubu) nošen je segmentarni oklop (lorica segmentata) koji su usvojile legije. Ostala je istorijska nedoumica da li tada nosili protokolarne, kitnjaste šlemove ili klasične vojničke.
● Gardisti su kao štit (umesto pravougaonog skutuma sa okruglom izbočinom u sredini) nosili arhaični ovalni štit s vertikalnim rebrom iz doba kasne Rebublike. Spoljašnjost štita ukrašavana je raznim motivima Jupiterovih gromova, polumeseca i zvezda.
● Standardno naoružanje pretorijanaca bilo je relativno lako: kraći mač (gladius), bodež (pugio)i bacačko koplje (pilum).
● Konjanici su nosili verižasti ili krljuštasti oklop.
● Štitovi konjanika bili su ravni, šestougaoni, sa motivom škorpije. Ona je bila simbol pretorijanske garde. Uveo ga je Oktavijan Avgust kao simbol pobede nad Kleopatrom i Antonijem.
● Šlemovi su bili antičkog tipa, ali bilo je i posebnih konjičkih sa ”obrazima” koji su potpuno prekrivali uši.
● Oružje konjanika sastojalo se od dugačkog mača (spata) koji je bio prilagođen za seču s konja i dugog koplja (lancea). Gardijska konjica često se naoružavala kratkim strelicama koje su nošene u posebnom tobolcu vezanom za sedlo.
Znamenja
Njihova znamenja (signumi) razlikovali su se od od standardnih legionarskih jer su imali slike boginje pobede Viktorije, škorpiju i slike cara i njegove porodice. U legijama slika cara (imago) nošena je kao posebna zastava i ona se nalazila u rukama izabranog zastavnika, imaginifera. Zastavnici pretorijanaca (signifers) i trubači (corniceni) nosili su lavlje kože preko šlemova sa šapama vezanim za grudi, dok su legije koristile medveđe i vučje kože. Samo su legionarski nosači orlova(aquilifers) imali pravo na lavlju kožu kao znak posebnog statusa, kao što je to bilo kod pretorijanaca.
Mračna strana istorije
Pretorijanci su upamćeni ne samo po odanosti i vrhunskoj obučenosti, već i kao zaverenici kojih su se svi suvereni pribojavali, preduzimajući niz radnji da se od njih zaštite. Međutim, to je bilo teško izvodljivo jer su gardisti u tančine poznavali ne samo navike imperatora kog su čuvali, već i najtajnije mogućnosti pristupa. Nije ni čudo, jer su oni sami morali da znaju sve finese kako bi zaštitili cara.
Kako se car štitio od njih? Bogatim prilozima, visokom platom, premijama i povlasticama, ali ni to ponekad nije bilo dovoljno jer potkupljivanje nikad nije bilo dugoročno uspešno. Ako bi pretorijanci videli razlog svoje ugroženosti, ili umislili da su oni čuvari poretka (što je često, pod uticajem prevrtljive građanske mase bilo slučaj), onda bi postupili nemilosrdno. Kaligulu je lično ubio tribun pretorijanske garde, Hereja (Gaius Cassius Chaerea). To je učinjeno u dogovoru sa Senatom. I on sam je ubrzo platio za svoju izdaju jer ga je osudio Klaudije. Car Komod takođe je završio kao žrtva pretorijanaca. Najdalje je otišao prefekt pretorijanaca Makrin (Marcus Opellius Macrinus) koji je tri dana posle ubistva Karakale (iz dinastije Severa) sebe proglasio imperatorom.
Kraj pretorijanske ere
Niko nije mogao biti jači od države. To je dokazao Konstantin Prvi Veliki (Flavius Valerius Aurelius Constantinus) koji je ukinuo pretorijansku gardu i ličnu konjicu (equites singulares) posle bitke na Milvijskom mostu 312 godine (obračun s Maksencijem). On je pretorijance zamenio jedinicama Auksilija palatina (Auxilia palatina, legiones palatinae, milites palatini) vrlo pokretnim, elitnim armijskim trupama koje su kasnije postali dvorska vojska.
Šta je ostalo iza pretorijanaca? Pored toga što su postali sinonim za intrige, zavere, nelojanost i ubistva, demonstrirajući preteću samostalnost, oni su učinili i velike usluge državi. Nama je to danas neshvatljivo, ali u to vreme oni su jedini mogli da smaknu diktatore, samodršce, tirane, ali i slabiće koji su na razne načine stigli do trona.
Zahvaljujući njima, izvesno vreme imperija je bila stabila i spokojna, pa se taj period naziva Pax Romana. Tek posle uprave Marka Aurelija ona počinje da demonstrira moći zbog kojih je i ukinuta. To je dovelo do laganog propadanja imperije, kada su tokom krize u trećem veku legionari, senat i sam imperator postali nepopularni, pa i omraženi. Rimsko carstvo se urušilo iz mnogo razloga, a jedan od njih bilo je ponašanje onih koji su bili dužni da ga sačuvaju – pretorijanaca.
