Napetosti na Bliskom istoku dodatno su porasle nakon što je Turska rasporedila borbene avione F-16 kako bi podržala vazdušnu odbranu NATO snaga na severnom Kipru. Ovaj potez dolazi u trenutku kada se širi sukob između Sjedinjenih Država, Izraela i Irana sve više preliva na širi regionalni prostor, uključujući istočni Mediteran.
Istovremeno, tursko Ministarstvo odbrane saopštilo je da su snage protivvazdušne odbrane NATO presrele iransku balističku raketu iznad teritorije Turske, što predstavlja drugi takav incident od početka aktuelne vojne operacije protiv Irana.
Turski F-16 raspoređeni na severnom Kipru
Tursko ratno vazduhoplovstvo rasporedilo je šest lovaca F-16 C/D kako bi podržalo NATO operacije vazdušne policije u regionu severnog Kipra. Ovaj potez usledio je nakon izveštaja da su britanski lovci F-35B, koji su takođe bazirani na ostrvu, oborili više bespilotnih letelica u blizini Kipra.
Raspoređivanje turskih aviona deo je šire operacije brzog reagovanja u okviru NATO struktura. U isto vreme, nekoliko drugih članica Alijanse takođe je rasporedilo dodatne vojne kapacitete u istočnom Mediteranu. Francuska i Italija, prema dostupnim informacijama, pojačale su prisustvo u regionu kako bi podržale kolektivnu odbranu Zapadnog bloka u situaciji nagle eskalacije sukoba sa Iranom.
Ovi potezi dolaze nakon što su Sjedinjene Države i Izrael 28. februara pokrenuli veliku vojnu operaciju protiv ciljeva u Iranu, što je pokrenulo lanac reakcija širom regiona.
Turska baza Indžirlik i radarska mreža u regionalnom sukobu
Turska je i ranije imala značajnu ulogu u logističkim i operativnim aspektima američkih aktivnosti na Bliskom istoku. Američke snage godinama koriste vazduhoplovnu bazu Indžirlik kao jedno od glavnih čvorišta za snabdevanje i podršku operacijama u regionu.
Pored toga, strateški raspoređene radarske stanice na teritoriji Turske imaju važnu funkciju u sistemima ranog upozorenja. Posebno se izdvaja radarska stanica Kuredžik u provinciji Malatja, koja je tokom prethodnih sukoba odigrala značajnu ulogu u prikupljanju podataka o iranskim balističkim raketnim lansiranjima.
Tokom američkih i izraelskih napada na Iran u periodu od 13. do 25. juna, radarska stanica u Kuredžiku bila je deo sistema koji je pružao informacije potrebne za protivraketnu odbranu. Ti podaci korišćeni su za detekciju i praćenje balističkih projektila lansiranih iz Irana kao odgovor na napade.
Iranski državni medij Press TV citirao je zvaničnike koji su zbog toga optužili Tursku da „špijunira Iran za interese Izraela“.
Američki radarski sistemi u Turskoj
Radarski sistem AN/TPY-2 u Kuredžiku instaliralo je američko vojno osoblje početkom 2010-ih godina, a operativan je od 2012. godine. Ovaj radar deo je šire američke i NATO mreže za rano upozorenje na balističke rakete.
Zanimljivo je da su tokom poslednjih sukoba iranske snage uspele da pogode više sličnih radarskih sistema u regionu. Među njima su AN/TPY-2 radari u Jordanu i Ujedinjenim Arapskim Emiratima, kao i snažniji radar AN/FPS-132 u Kataru.
Međutim, radar u Turskoj do sada nije bio meta napada. Analitičari smatraju da bi jedan od razloga mogao biti pokušaj da se izbegne direktno uvlačenje Turske u otvoreni sukob sa Iranom.
Turska u regionalnim sukobima poslednjih godina
U širem regionalnom kontekstu, Turska je u prethodnim godinama igrala značajnu ulogu u političkim i vojnim procesima koji su indirektno povezani sa sukobom između Irana i zapadnog bloka.
Pre početka direktnih napada na Iran 2025. godine, Ankara je učestvovala u regionalnim operacijama protiv Sirije, ključnog iranskog bezbednosnog partnera. Tokom dugotrajnog konflikta koji je trajao gotovo četrnaest godina, sirijska država se suočavala sa snažnim pritiskom različitih regionalnih i međunarodnih aktera, što je kulminiralo njenim kolapsom u decembru 2024.
Tokom sukoba između Izraela i paravojnih grupa koje podržava Iran između 2023. i 2024. godine, Turska je takođe bila važan dobavljač nafte Izraelu. Pre toga, tokom 2010-ih godina, kontroverze su izazvale i optužbe o ilegalnim nabavkama iračke nafte preko mreža povezanih sa terorističkom organizacijom Islamska država, pri čemu je deo te nafte završavao na izraelskom tržištu.
NATO presreo iransku balističku raketu iznad Turske
U međuvremenu, situacija je dobila novu dimenziju kada su vazdušne i raketne odbrambene snage NATO presrele iransku balističku raketu iznad turske teritorije.
Prema saopštenju pres službe turskog Ministarstva odbrane, jedinice NATO raspoređene u istočnom Mediteranu učestvovale su u neutralisanju pretnje.
Delovi oborene rakete pali su u nenaseljenom području provincije Gaziantep.
Ministarstvo je saopštilo da u incidentu nije bilo poginulih niti povređenih.
„Na sve pretnje po tursku teritoriju i vazdušni prostor reagovaće se odmah“, navodi se u saopštenju.
Istovremeno, turske vlasti ističu da Ankara pridaje veliki značaj dobrosusedskim odnosima i očuvanju regionalne stabilnosti.
Drugi incident od početka operacije protiv Irana
Ovo je drugi takav incident od početka američko-izraelske vojne operacije protiv Irana.
Prvi se dogodio 4. marta, kada je balistička raketa lansirana iz Irana preletela Irak i Siriju i stigla do istočnog Mediterana, krećući se u pravcu Turske. NATO snage tada su presrele projektil iznad mora, a fragmenti su pali u turskoj provinciji Hataj, koja se graniči sa Sirijom.
Obustava vazdušnog saobraćaja u regionu
Zbog nagle eskalacije bezbednosne situacije, turski ministar saobraćaja Abdulkadir Uraloglu najavio je obustavu vazdušnog saobraćaja sa više zemalja Bliskog istoka.
Prema njegovim rečima, ograničenja su uvedena kao mera predostrožnosti i neće biti ukinuta najmanje do 9. marta.
Ova odluka doneta je u trenutku kada se sukob između Irana, Izraela i Sjedinjenih Država sve više reflektuje na širi region, uključujući istočni Mediteran, Irak i Siriju.
