Međunarodna svemirska stanica (sr. MSS, eng. ISS, ru. MKS) ulazi u završnu fazu svog operativnog životnog ciklusa, a pitanje njenog kontrolisanog povlačenja iz orbite postaje centralna tema u odnosima Roskosmosa i NASA-e. Kako je saopštio Dmitrij Bakanov, direktor ruske državne svemirske korporacije, Rusija će tokom 2026. godine započeti zvanične pregovore sa američkom stranom o preciznom vremenskom okviru i tehničkim procedurama deorbitacije stanice.
Prema važećim planovima, operativni rad MSS trebalo bi da se okonča 2028. godine, dok se kompletna dekomisija i kontrolisano spuštanje u atmosferu očekuju do 2030. godine. Time bi bio zatvoren projekat koji traje od kraja 1998. godine i koji je decenijama predstavljao simbol međunarodne saradnje u svemiru.
Stanica je odavno u režimu produženog rada. Njeni moduli su projektovani za znatno kraći vek trajanja, ali su zahvaljujući kontinuiranim modernizacijama i tehničkim intervencijama ostali funkcionalni daleko iznad početnih očekivanja. Ipak, fizičko starenje strukture postaje sve ozbiljniji problem. Još 2023. godine tadašnji administrator NASA-e Bil Nelson javno je govorio o potrebi da se MSS deorbitiše u periodu 2030–2031, upozoravajući da održavanje zahteva sve složenije i skuplje zahvate, uz rastući rizik od tehničkih incidenata.
Američka strana već nekoliko godina otvoreno priprema teren za post-MSS eru. Strategija Vašingtona podrazumeva povlačenje države iz direktnog upravljanja velikim orbitalnim stanicama i prepuštanje niske Zemljine orbite privatnim kompanijama. NASA planira da se u narednoj deceniji oslanja na komercijalne orbitalne stanice koje će služiti za istraživanja, obuku posada i industrijske eksperimente, dok bi se sama agencija fokusirala na programe dubokog svemira, uključujući Mesec i Mars.
U tom kontekstu, deorbitacija MSS nije samo tehničko pitanje, već i strateški zaokret američkog svemirskog programa. NASA već finansira razvoj posebnog deorbitacionog vozila koje bi obezbedilo kontrolisano spuštanje stanice iz orbite i sprečilo nekontrolisani pad ostataka na naseljena područja.
Za Rusiju, završetak rada MSS ne predstavlja povlačenje iz orbite, već promenu pravca. Još 2024. godine potpisan je master plan za razvoj nove ruske orbitalne stanice, koja bi trebalo da zameni ulogu ruskog segmenta MSS. Prema objavljenom rasporedu, raspoređivanje nove stanice počeće u decembru 2027. godine lansiranjem naučno-energetskog modula sa kosmodroma Vostočni, korišćenjem rakete Angara-A5M. Nakon toga sledi lansiranje baznog modula sa komandnim i upravljačkim funkcijama.
Nova ruska stanica projektovana je kao samostalna platforma, prilagođena nacionalnim istraživačkim i bezbednosnim potrebama, ali i potencijalnoj saradnji sa partnerima van zapadnog bloka. Time Moskva jasno pokazuje da završetak zajedničkog projekta sa SAD ne znači i napuštanje orbitalnih ambicija.
Za razliku od ruskog pristupa, Sjedinjene Države ne planiraju izgradnju nove državne orbitalne stanice koja bi direktno nasledila MSS. Američka strategija predviđa postepeno povlačenje države iz upravljanja infrastrukturom u niskoj Zemljinoj orbiti i prenos te uloge na privatni sektor. NASA je već definisala koncept tzv. komercijalnih orbitalnih stanica, koje bi nakon deorbitacije MSS preuzele funkcije istraživanja, tehnoloških eksperimenata i obuke posada.
U tom okviru, NASA finansijski i tehnički podržava razvoj nekoliko privatnih projekata, uključujući orbitalne stanice kompanija Axiom Space, Blue Origin, Northrop Grumman i drugih industrijskih konzorcijuma. Plan je da se ove platforme razvijaju paralelno sa radom MSS, kako bi do kraja decenije bile spremne da preuzmu njenu ulogu bez prekida američkog prisustva u orbiti.
Istovremeno, NASA namerava da se strateški fokusira na programe van niske Zemljine orbite. Ključni prioriteti ostaju program Artemis, izgradnja lunarne orbitalne stanice Gateway, povratak ljudi na Mesec i dugoročna priprema za misije ka Marsu. U tom kontekstu, MSS se u Vašingtonu sve više posmatra kao infrastrukturno opterećenje koje odvlači resurse od ambicioznijih ciljeva dubokog svemira.
Američka strana već radi i na tehničkom rešenju za bezbednu deorbitaciju stanice. NASA je započela razvoj specijalnog deorbitacionog vozila koje će, u saradnji sa međunarodnim partnerima, omogućiti kontrolisano spuštanje MSS u atmosferu iznad nenaseljenih područja Tihog okeana. Time SAD žele da zadrže potpunu kontrolu nad završnom fazom projekta i izbegnu bezbednosne i političke posledice nekontrolisanog raspada stanice.
Na taj način, dok Rusija ulazi u fazu izgradnje nove nacionalne orbitalne infrastrukture, Sjedinjene Države prelaze na model u kojem država definiše pravac, ali operativni teret u orbiti prepušta privatnim kompanijama. Različiti pristupi jasno pokazuju da kraj MSS ne znači kraj svemirske trke, već njen prelazak u novu, fragmentisaniju i konkurentniju fazu.
U tom svetlu, predstojeći pregovori između Roskosmosa i NASA-e nisu samo razgovori o datumu gašenja stanice, već i o tehnički i politički osetljivom procesu razdvajanja odgovornosti. Deorbitacija objekta mase više stotina tona zahteva preciznu koordinaciju, jasnu podelu uloga i saglasnost svih partnera, kako bi se izbegli rizici po bezbednost na Zemlji i u orbiti.
Završetak rada Međunarodne svemirske stanice tako označava kraj jedne epohe, ali i početak nove faze u kojoj će se putevi nekadašnjih partnera razdvajati. Dok SAD orbitu sve više prepuštaju privatnom sektoru, Rusija se vraća modelu državnog, suverenog orbitalnog prisustva. Razlaz će, po svemu sudeći, biti tehnički precizan, ali simbolički dubok.
