Američka svemirska agencija NASA obavila je prvi let eksperimentalnog aviona X-59 QueSST (Quiet Supersonic Technology), koji bi mogao potpuno da promeni način na koji ljudi lete brzinama većim od zvuka. Cilj projekta je da omogući povratak nadzvučnih putničkih letova – ali bez zaglušujućeg udara, poznatog kao „sonični bum“.
Prvi let izveden je u bazi Palmdale (Kalifornija), u okviru kompleksa američkog ratnog vazduhoplovstva poznatog kao „Fabrika 42“. X-59 je zatim premešten u NASA-in Centar za istraživanje leta Armstrong, u blizini baze Edvards, gde će se obavljati naredni testovi.
NASA je potvrdila da će probni letovi započeti pri manjim visinama i brzinama, a zatim će se postepeno povećavati do nadzvučnih brzina većih od 1.234 km/h, čime bi X-59 postao prvi avion u modernoj istoriji koji prelazi zvučni zid gotovo nečujno.
The X-59 has completed its first flight! 🎉✈️
— Lockheed Martin (@LockheedMartin) October 28, 2025
A new era of supersonic flight begins with Skunk Works® and @NASA. pic.twitter.com/iqtNWC6TxJ
GO GO GO NASA X-59! First Flight!!!!! pic.twitter.com/Ykeq2FNZZr
— Matt Hartman (@ShorealoneFilms) October 28, 2025
Avion koji „razbija tišinu“
X-59 je razvijen u okviru čuvene istraživačke divizije Skunk Works kompanije Lockheed Martin, poznate po revolucionarnim projektima poput U-2, SR-71 Blackbird i F-117 Nighthawk. NASA je finansirala projekat sa više od 518 miliona dolara, a razvoj je trajao šest godina.
Letelica je duga 30,4 metra, ima raspon krila od 9 metara i pokreće je mlazni motor F414-GE-100 sa naknadnim sagorevanjem (afterburner). Tokom prvog testa dostigla je visinu od 3.660 metara i brzinu od 370 km/h, što je bio deo bezbednosne faze ispitivanja. U kasnijim fazama očekuje se da krstari brzinom od 1.490 km/h (1,4 Maha) na visini od preko 16.700 metara.
NASA-ina portparolka Kendis Rasel opisala je momenat prvog leta kao „značajnu prekretnicu u istoriji avijacije“, dok je direktor Skunk Worksa O. J. Sančez naglasio da je X-59 „dokaz američke domišljatosti i inženjerske preciznosti“.
Dizajn koji menja pravila letenja
Najupadljivija karakteristika X-59 je njegov izduženi, oštar nos koji čini gotovo trećinu ukupne dužine trupa. Takav oblik razbija udarne talase pre nego što se spoje u snažan zvučni udar, što značajno utiče na smanjenje buke. Piloti nemaju klasične prozore, već koriste spoljašnji vizuelni sistem zasnovan na kamerama visoke rezolucije.
Motor je smešten na gornjem delu trupa, a donja površina aviona je potpuno glatka – kombinacija koja dodatno smanjuje zvučni pritisak i odjek prilikom probijanja zvučnog zida. Prema NASA-inim podacima, čuveni „bum“ biće sveden na nivo zvuka zatvaranja automobilskih vrata.
Od sovjetskog Tu-144 do američkog X-59
Zanimljivo je da je razvoj X-59-a delimično zasnovan na podacima prikupljenim sa sovjetskog Tupoljeva Tu-144, prvog supersoničnog putničkog aviona na svetu koji je poleteo 1968. godine, dva meseca pre Konkorda.
Tokom devedesetih, NASA je u saradnji sa ruskim naučnicima koristila modernizovanu verziju Tu-144LL (Supersonična leteća laboratorija) kako bi prikupila podatke o aerodinamici i toplotnim efektima pri brzinama većim od zvuka. Ti rezultati sada su direktno primenjeni u razvoju X-59.
Budućnost tihe nadzvučne ere
Nakon završetka početnih ispitivanja, NASA planira da X-59 leti iznad više oblasti Sjedinjenih Država u okviru programa „Istraživanje odgovora zajednice“, koji će se realizovati između 2025. i 2026. godine. Cilj je da se proceni kako građani reaguju na nivo buke tokom tihih nadzvučnih letova.
Ako rezultati budu pozitivni, NASA će predložiti izmenu međunarodnih propisa koji trenutno zabranjuju nadzvučne letove iznad kopna. Time bi se otvorio put za novu generaciju tihih putničkih aviona, sposobnih da povežu kontinente za manje od tri sata – bez uznemiravanja stanovništva i bez klasičnih soničnih udara.
Po rečima šefa NASA-e Šona Dafija, X-59 predstavlja „simbol američkog duha i želje da se ide dalje, brže i – po prvi put – tiše“.
Па шта има да се плашиш, није то војни авион.
Evo već se plašimo 🙂 🙂